Portal Gazeta.pl dotarł do trzech niepublikowanych wcześniej opinii ws. miecza wręczonego w lipcu o. Tadeuszowi Rydzykowi. Można przeczytać w nich m.in., że pojawienie się miecza na rynku było "sporą sensacją" i że "powinien znaleźć się w zbiorach państwowego muzeum". - Żadna nie jest moim zdaniem wystarczająca do oceny autentyczności miecza. Nie wnoszą one wiele nowego w porównaniu z dotychczas dostępnymi informacjami - twierdzi historyk dr hab. Grzegorz Żabiński. Portal Gazeta.pl ustalił również, ile naprawdę kosztował miecz i jaką decyzję dotyczącą zbadania okoliczności zakupu podjęła prokuratura.
Słynny już miecz został wręczony o. Tadeuszowi Rydzykowi w lipcu podczas 32. Pielgrzymki Rodziny Radia Maryja w Częstochowie. Przedmiot przekazywali wtedy duchownemu minister aktywów państwowych Jacek Sasin i prezes Grupy Enea Paweł Majewski. Informowano wówczas, że jest to miecz "z czasów Mieszka I". Prezent ma trafić do Muzeum Pamięć i Tożsamość im. św. Jana Pawła II w Toruniu (którego inicjatorem jest Fundacja Lux Veritatis).
"Miecz pochodzi z obszaru Europy Środkowej i ma około tysiąca lat. W dostępnych zbiorach publicznych niewiele jest przykładów broni z tego okresu zachowanych w tak dobrym stanie. Choć takie znaleziska pojawiają się w polskich wykopaliskach, najczęściej ich stan zachowania jest bliski krytycznemu" - wskazywała w komunikacie prasowym Enea.
Wiceminister aktywów państwowych Karol Rabenda przekazał na początku listopada w odpowiedzi na interpelację posła Krzysztofa Truskolaskiego, że miecz został kupiony "od polskiego antykwariusza". Z kolei dziennik "Fakt" informował przed kilkoma miesiącami, że przedmiot miał pochodzić z "arystokratycznej, niemieckiej kolekcji".
Kupno miecza sfinansowała Fundacja Enea, a jego zakupu dokonała formalnie Fundacja Tożsamość. Nieoficjalne medialne doniesienia wskazywały, że Fundacja Enea zapłaciła za miecz ok. 250 tys. zł. Jak udało nam się ustalić, rzeczywista kwota była wyższa. Fundacja Tożsamość otrzymała od Fundacji Enea na ten cel 280 tys. zł.
Prezeską Fundacji Tożsamość jest Karolina Helmin-Biercewicz - była gdańska radna PiS i była asystentka posła PiS Andrzeja Jaworskiego, obecnie członkini zarządu PZU Zdrowie SA. W radzie fundacji zasiadają wspomniany wcześniej Andrzej Jaworski (prezes PZU Zdrowie, były poseł PiS) i Hubert Grzegorczyk (prezes spółki Elewarr, były kandydat PiS-u do Senatu).
Wśród ekspertów od razu pojawiły się wątpliwości dotyczące tego, czy miecz rzeczywiście pochodzi z czasów Mieszka I, czy raczej został wykonany o wiele później. W efekcie zaczęli oni zadawać pytania, czy przedmiot jest wart swojej ceny. W połowie lipca zawiadomienie do prokuratury w tej sprawie złożył senator KO Krzysztof Brejza. Portal Gazeta.pl dowiedział się, że śledczy ostatecznie podjęli decyzję o odmowie wszczęcia postępowania przygotowawczego w sprawie o czyn z art. 109b ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (w artykule mowa m.in. o zbyciu podrobionego lub przerobionego przedmiotu). Powód? "Brak znamion czynu zabronionego".
Miecz wręczony o. Rydzykowi. Mamy trzy opinie
Portal Gazeta.pl dotarł do trzech opinii dotyczących miecza, które miały uzasadnić zakup tego przedmiotu i wskazywać na jego autentyczność. Dwie z nich pochodzą z tego roku, jedna - sprzed pięciu lat. W przypadku dwóch z nich autorami są osoby rozpoznawalne, z doświadczeniem w swojej branży, w przypadku jednej - szerzej nieznany ekspert (ale o tym za chwilę).
W połowie lutego tego roku opinię ws. miecza wydał Łukasz Jędrzejczak, historyk, kustosz Muzeum Wojska Polskiego. Od czasu do czasu pojawia się w mediach, gdzie wypowiada się m.in. na temat średniowiecza. W swojej analizie powołał się m.in. na typologię Oakeshotta, czyli zaproponowany przez historyka o tym nazwisku sposób katalogowania mieczy. Jędrzejczak ocenił tym samym, że cechy miecza wskazują na X-XII wiek.
"Posiada on cechy różnych typów mieczy. Głowica z kolei jest typowa dla okresu wczesnego średniowiecza. Jelec jako powszechny typ przez całe średniowiecze nie jest kluczowy dla określenia czasu powstania. Wyważenie tej broni jest zbytnio odsunięte od jelca. Sama broń jest bardzo lekka" - czytamy. Ekspert wskazał też, że "znak w formie ryby bardzo rzadko pojawia się na mieczach" i znalazł tylko jeden taki miecz, który datowano na XII w.
W przesłanym Gazeta.pl e-mailu Łukasz Jędrzejczak zaznaczył, że była to jedynie opinia, a nie ekspertyza, która, jak podkreślił, jest szerszym i dokładniejszym opracowaniem. Przekazał nam, że nie mógł wykonać ekspertyzy, bo miecz został mu udostępniony na krótki czas.
"W mojej opinii miecz ten jest bronią średniowieczną z X-XII w. pochodzącą z Europy Środkowej lub Zachodniej. Pogląd ten opieram na swojej wiedzy, porównaniu innych zabytków, w tym ze zbiorów Muzeum Wojska Polskiego oraz typologii E. Oakeshotta" - powtórzył kustosz Muzeum Wojska Polskiego. Przyznał jednocześnie, że "przy zakupie miecza za taką wysoką cenę byłoby wielce wskazane przeprowadzenie dokładnej analizy fizykochemicznej obiektu".
Również w lutym tego roku dokument o nazwie "potwierdzenie wyceny" wydał w sprawie miecza historyk sztuki Adam Chełstowski. W przeszłości pracował m.in. jako marszand, był też szefem sieci galerii jednego z domów aukcyjnych. Obecnie prowadzi własny dom aukcyjny, zajmuje się też wycenami dzieł sztuki, wykłada na Muzealnictwie na UMK w Toruniu. Od ponad dziesięciu lat zasiada w zarządzie Stowarzyszenia Antykwariuszy i Marszandów Polskich. Adam Chełstowski wycenił przedmiot na 70 tys. euro (obecnie to ok. 310 tys. zł).
"Pojawienie się powyższego miecza w handlu antykwarycznym w Polsce należy uznać za sporą sensację. Od 1990 roku nie spotkałem na naszym rynku antykwarycznym tak dawnej broni i w tak doskonałym jak na wiek stanie. (...) Czasami na rynku zachodnim pojawiają się średniowieczne miecze, ale niemal zawsze są to obiekty w złym stanie zachowania i zazwyczaj późniejsze - z wieku" - czytamy. Ekspert dodał, że z tego powodu trudno jest miecz wycenić. Wskazał jednak ostatecznie, że na aukcjach "na bardziej dojrzałym rynku" za miecz zapłacono by nawet do 100 tys. euro.
Adam Chełstowski przekazał nam, że podtrzymuje swoją wycenę z lutego, ale odmówił szerszego komentarza. Tłumaczył to tym, że "wokół tego cennego obiektu nagromadziło się dużo emocji".
Trzecia z opinii ws. miecza, do której dotarliśmy, została wydana w 2018 r. Podpisał się pod nią magister historii sztuki i "bronioznawca" (imię i nazwisko zachowaliśmy dla wiadomości redakcji). Nie znaleźliśmy żadnej publikacji naukowej autorstwa tej osoby ani żadnego innego śladu jej działalności w tej dziedzinie.
Jedyna osoba, którą udało nam się odszukać i która może pasować do profilu autora opinii, w ogóle nie zareagowała na nasze pytania, choć kontaktowaliśmy się dwoma niezależnymi kanałami. Muzeum Tożsamość, zapytane o to, kim jest autor tej konkretnej opinii i dlaczego wybrano akurat tę osobę, przekazało nam, że decyzję w tej sprawie podejmowała Fundacja Tożsamość. Przedstawiciele fundacji do tej pory nie odpowiedzieli na nasze pytania w tej sprawie skierowane 14 listopada.
W krótkiej, złożonej z czterech akapitów opinii "bronioznawcy i historyka sztuki", można przeczytać m.in., że miecz datowany jest na X/XI wiek. "Szeroka klinga miecza nadal zachowała swą ostrość. Wzdłuż ostrza, po obu stronach biegnie zbrocze, stanowiące nieco mniej niż 1/3 szerokości głowni. Na zbroczu widoczne są pozostałości złotych zdobień o motywach chrześcijańskich" - napisał autor. Dodał też, że "miecze z tego okresu, zachowane w tak dobrym stanie nie pojawiają się często na rynku kolekcjonerskim".
"Na terenie Polski znajdowano podobne miecze, jednak w znacznie gorszym stanie. Broń ta, licząca sobie niemal tysiąc lat historii stanowić może niezwykle cenny element zarówno prywatnej kolekcji, jak i przede wszystkim muzealnych zbiorów. Z całą pewnością miecz ten powinien znaleźć się w zbiorach państwowego muzeum" - podkreślił autor.
"Opinie nie wnoszą wiele nowego"
Czy te opinie udowadniają, że miecz przekazany do muzeum o. Tadeusza Rydzyka pochodzi z czasów Mieszka I lub nieco późniejszych? Historyk i archeolog dr hab. Grzegorz Żabiński, który bada sprawę tego konkretnego miecza, w przesłanym Gazeta.pl komentarzu ocenił, że "żadna z tych opinii nie jest jego zdaniem wystarczająca do oceny autentyczności" i "opinie te nie wnoszą wiele nowego w porównaniu z dotychczas dostępnymi informacjami". Zauważył, że zawierają dokumentację fotograficzną, ale, w jego przekonaniu, "zbyt mało szczegółową".
"Zwracają też uwagę na wżery korozyjne czy ślady rozwarstwienia metalu. Opinia Pana Łukasza Jędrzejczaka podejmuje też próbę klasyfikacji miecza z użyciem najwłaściwszego tu systemu typologicznego autorstwa E. Oakeshotta. Z drugiej strony, opinie te wydają się a priori zakładać autentyczność przedmiotu czy wykonanie zdobień głowni za pomocą złota" - dodał dr hab. Grzegorz Żabiński.
Historyk zaznaczył, że w żadnej z opinii nie podjęto próby analizy traseologicznej miecza, czyli "badania śladów pozostawionych przez procesy produkcji i użytkowania miecza, a także śladów związanych z jego przechowywaniem, ewentualnym zaleganiem w warstwie archeologicznej czy zabiegami konserwatorskimi".
"Żadna z ekspertyz nie wspomina o blaszce przy rękojeści, która może mieć istotne znaczenie dla określenia proweniencji [pochodzenia - red.] przedmiotu. Stwierdzenie, iż miecz wykonano w Europie środkowej, czy może nawet na ziemiach polskich, nie jest poparte żadnymi argumentami. Wycena miecza dokonana została bez dokładniejszej analizy czynników wpływających na wartość takich przedmiotów. W moim przekonaniu zatem żadna z tych opinii nie spełnia wymogów stawianych ekspertyzom dawnej broni" - podsumował dr hab. Grzegorz Żabiński.
Co więc mogłoby rozstrzygnąć ostatecznie kwestię pochodzenia miecza? Zdaniem historyka, mogłaby to być ponowna analiza, która obejmowałaby również badania metaloznawcze, pozwalająca ustalić skład chemiczny metalu. "W pewnych przypadkach udaje się wskazać różnice między metalem średniowiecznym, w którym pewne pierwiastki obecne są w niewielkich ilościach (setne części procenta) jako zanieczyszczenia pochodzące z rudy, a metalem otrzymywanym przemysłowo, gdzie pierwiastki te są już celowym dodatkiem do stopu i ich udział jest wyższy" - wskazywał dr hab. Grzegorz Żabiński w opinii przesłanej portalowi Gazeta.pl.
Miecz dla muzeum o. Rydzyka. Eksperci: Niewykluczone, że pochodzi z XIX w.
Przypomnijmy, że we wrześniu dziennik "Fakt" opublikował treść jednej ekspertyzy, wydanej w sierpniu 2018 r. przez niemieckiego biegłego, znawcę średniowiecznej broni.
Niemiecki ekspert napisał w dokumencie, że "badana broń to książęcy miecz z okresu ok. 950 do 1050 roku". "Wiek miecza można określić m.in. na postawie głowicy. (...) Złote inkrustacje w tzw. zbroczach po obu stronach są szczególnie cenne i niezwykłe" - czytamy. Zdaniem eksperta, "miecz jest bardzo znaczącym przedmiotem z okresu wczesnego średniowiecza" i "byłoby pożądane, aby miecz ten trafił do kolekcji publicznej".
Ujawniona ekspertyza nie przekonała jednak polskich historyków. Szczegółową analizę w sprawie dokumentu wydanego przez niemieckiego eksperta opublikowali w ubiegłym miesiącu w sieci dr hab. Grzegorz Żabiński, prof. dr hab. Marian Głosek, dr hab. Marcin Biborski, dr hab. Andrzej Janowski, dr Piotr N. Kotowicz i dr hab. Piotr Strzyż. Z jej pełną treścią można zapoznać się na tej stronie. Natomiast szerze omówienie trzech polskich opinii można przeczytać tutaj.
"Omawiany miecz niemal na pewno nie jest zabytkiem pochodzącym z okresu ok. 950 – 1050 r. Nawet jeśli przyjąć by tak wczesne datowanie dla głowni wyłącznie na podstawie jej formy, to takiej chronologii zabytku przeczą zdobienia głowni, wykonane z metalu nieżelaznego koloru żółtego" - stwierdzili polscy eksperci. Dodali też, że "głowica miecza na pewno nie jest głowicą średniowieczną, lecz znacznie późniejszym dodatkiem, a poważne wątpliwości budzi także jelec".
"Ostrożnie można by przyjąć średniowieczną metrykę głowni, acz jej najwcześniejszą chronologią byłaby zapewne II połowa XI w. (...) Pewniejszym jednak byłoby przyjąć chronologię XII- lub XIII-wieczną. (...) Nie można także wykluczyć, iż cały miecz jest wyrobem znacznie późniejszym, pochodzącym np. z drugiej połowy XIX w. lub późniejszego okresu" - dodali. Naukowcy zwrócili uwagę, że "w XIX i początkach XX w. dość powszechnym było zjawisko wytwarzania mniej lub bardziej udanych replik uzbrojenia historycznego, zarówno dla celów ceremonialno-paradnych, jak i na potrzeby uzupełniania kolekcji uzbrojenia".