Nie-Boska komedia - jako dramat romantyczny

Utwór Krasińskiego spełnia wymagania gatunkowe dramatu romantycznego: odrzucenie reguł dramatu klasycznego i łączenie elementów różnych rodzajów i gatunków literackich (synkretyzm gatunkowy).

Cechuje go luźna struktura, zerwanie z klasyczną zasadą trzech jedności - miejsca, czasu i akcji:

1. Brak jedności czasu - akcja trwa kilkanaście lat, niektóre sceny dzieją się równocześnie, między innymi są bliżej nieokreślone luki czasowe. W wymiarze ideowym utwór odbierać należy w perspektywie wieczności.

2. Brak jedności miejsca - poszczególne sceny rozgrywają się w różnych, czasem niedokładnie określonych miejscach: w domu hrabiego, w szpitalu obłąkanych, w górach, w okopach Świętej Trójcy; często jest to sceneria typowo romantyczna. W wymiarze ideowym - perspektywa kosmiczna.

3. Brak jedności akcji - wiele różnych wątków: życie rodzinne hrabiego, losy Orcia, starcie rewolucjonistów z arystokracją, walka duchów dobrych i złych o duszę Męża.

Pod względem tematycznym utwór dzieli się na dwie zasadnicze części.

Pierwsza obejmująca akt pierwszy i drugi jest dramatem rodzinnym, ukazującym rozterki i losy Hrabiego Henryka jako męża i poety.

Druga - obejmująca akt trzeci i czwarty, to dramat społeczny. Obydwie części utworu łączy postać głównego bohatera - hrabiego Henryka - oraz sylwetki kilku bohaterów drugoplanowych.

Utwór składa się z czterech aktów, każdy poprzedzony jest wstępem pisanym zrytmizowaną prozą, wprowadzającym w akcję poszczególnych części utworu.

Z dramatu wyłania się wizja świata pełnego dysharmonii, wieloznaczności i napięć rodzących nierozwiązywalne problemy. Kompozycja utworu cechuje się brakiem związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy poszczególnymi scenami, każda scena ukazuje inny aspekt przedstawianego świata. Krasiński umiejętnie łączy fantastykę z realizmem np.: upiór Dziewicy w domu Męża, sąd nad hrabią w podziemiach, apokaliptyczna wizja Chrystusa powalająca Pankracego. W dramacie patos występuje obok groteski np. kreacja Pankracego w porównaniu z rewolucyjną obrzędowością: " prosimy ślicznie o głowę arystokraty". Występują również elementy liryczne: narrator ma cechy podmiotu lirycznego, łączenie scen zbiorowych pokazanych z rozmachem, np. obraz obozu rewolucjonistów, ze scenami kameralnymi, np. rozmowa hrabiego z Orciem. Czynnikami spajającymi dramat są: nadrzędna wobec całości postać narratora, postać głównego bohatera i pojawiające się we wszystkich częściach postacie epizodyczne (np. Ojciec Chrzestny) oraz symetria kompozycji: Część I i II, Część III i IV.