Wystąpienie Adama Michnika

Mam ogromny zaszczyt żegnać cię Jacku w imieniu również twoich przyjaciół z Agory i z "Gazety Wyborczej". Byłeś autorem "Gazety Wyborczej" przyjacielem i krytykiem naszym, ale nade wszystko byłeś naszym inspiratorem i byłeś naszym kłopotliwym sumieniem.

Kłopotliwym, gdyż kochaliśmy ciebie, spajaliśmy się z tobą, ale nade wszystko byliśmy ci wdzięczni. Zawsze mieliśmy świadomość, że to ty jesteś człowiekiem i politykiem, który nie myśli o następnych wyborach, ale o następnych pokoleniach, który jesteś sumieniem polityki polskiej. Te dwa określenia cytuję za polskim prezydentem i polskim premierem, a to jest tylko skromny symbol tego niezwykłego znaczenia twojego miejsca w polskim życiu publicznym, Kochany mój, poznaliśmy się w 57 r. i wtedy nauczyłeś nas wiersza, który zapamiętaliśmy na całe życie:

sadźmy przyjacielu róże

długo jeszcze, długo światu

szumieć będą śnieżne burze

sadźmy je przyszłemu latu.

Pamiętasz Jacku, jak powtarzałeś nam przez lata za Sewerynem Goszczyńskim, który pisał te słowa w momencie trudnym dla Polski, a ty je powtarzałeś nam przez lata trudnych, naszych wspólnych momentów, bowiem twoje życie składało się z trudnych momentów tak jak polskie losy ostatnich stuleci. Ale jedno wiedzieliśmy na pewno - trzeba sadzić róże, trzeba je sadzić przyszłemu latu. I powtarzaliśmy za tobą i za Goszczyński - my wygnańcy stron rodzinnych, może już nie ujrzę kwiatu a więc sadźmy je dla innych, szczęśliwszemu sadźmy światu. Jakiż był ten szczęśliwszy świat, który nam przepowiadałeś? Nie był to świat, powtarzałeś, nieustannej troski i pojednania, troski o skrzywdzonych, poniżonych, wykluczonych a pojednania z innymi z Żydami, Ukraińcami, z Litwinami i Rosjanami z Niemcami, Czechami z ... i Białorusinami, wreszcie pojednania Polaków z Polakami, Polaków z Komunistycznej Partii Polski z Polakami Narodowych Sił Zbrojnych. Wierzyłeś w sens dialogu i kompromisu, które nie są pustą gadaniną i kompromitacją. Wierzyłeś, że można spojrzeć na świat cudzym okiem i przyjąć, że nasz antagonista, przeciwnik nie musi być koniecznie skończonym łajdakiem, że może być partnerem. W każdym człowieku Jacku widziałeś wartość, każdy człowiek był dla ciebie wart troski i szacunku i dlatego byłeś białym krukiem, kimś niezwykłym, niezwykle rzadko spotykanym. Byłeś wygnańcem stron rodzinnych. Kochałeś Lwów, miasto wielu kultur i religii, miasto Ukraińców i Polaków, Żydów i Ormian, twoje rodzinne miasto. I zaszczepiłeś nam miłość do tego miasta, jak do pewnego symbolu, do tego miasta, które stało się dla nas wszystkim symbolem świata tolerancji i różnorodności.

Max Scholler powiadał, że drogowskaz nie musi podążać drogą, którą wskazuje, ty Jacku byłeś innego zdania. Byłeś zarazem drogowskazem i przewodnikiem, ty podążałeś pierwszy tą drogą, którą wskazywałeś. To ty poprowadziłeś nas do ziemi obiecanej, różnorodności i tolerancji. Powtarzałeś nam za Goszczyńskim: jakże los nas piękny, wzniosły/ gdzie idziemy same głogi / gdzieśmy przeszli róże wzrosły / więc nie schodźmy z naszej drogi.

Jacku, gdzie przeszedłeś tam róże wzrosły. Nigdy nie byłeś zadowolony z siebie, z nas, twoich przyjaciół, z Polski, ze świata jednak to ty zasadziłeś róże, to ty spowodowałeś, że tak wielu z twoich uczniów nie zeszło z naszej drogi. I przyrzekamy ci, że dopóki ziemia obraca się zaśpiewał twój przyjaciel Bułat Okudżawa, że z tej drogi nie zejdziemy. Dziękujemy ci i dziękujemy Danusi, bez której nic by nie było możliwe przez ostatnie lata, że byliście z nami. W twojej obecności była jakaś metafizyka, pozwól zatem, że skończę metafizycznie i powtórzę za Miłoszem: pogodzeni jesteśmy po długim skłóceniu wiedząc, że z szczęścia ludzi kamień na kamieniu nie zostanie, ziemia usta rozewrze w jej dudniącej katedrze krzesła wybiorą ostatni poganie. A za tobą Jacku, ponieważ byłeś człowiekiem serca i rozumu powtórzę: a przecież, jeśli nie można uczynić ludźmi szczęśliwymi to przecież można uczynić ich mniej nieszczęśliwymi. Pokazałeś nam Jacku jak to robić, przejmujemy od ciebie pałeczkę w sztafecie polskich pokoleń i przyrzekamy ci z tej drogi nie zejdziemy.