Saddam Husajn. Tyran, który na stare lata wziął się do literatury

Jego ulubioną książką jest "Stary człowiek i morze" Hemingwaya - historia walki samotnego człowieka z ogromem oceanu. Ulubioną postacią historyczną - dyktator Józef Stalin, który umarł samotnie, bo sparaliżowany strachem dwór bał się sprowadzić pomoc. Ulubionym filmem - "Ojciec chrzestny", o gangsterze rozgrywającym na własny rachunek mroczną grę

W Bagdadzie, w pałacu otoczonym wysokimi murami, żył król. Rzadko widywał swoich poddanych. Pewnego dnia postanowił odwiedzić ich w przebraniu. W małej wiosce jego wzrok zatrzymał się na pięknej Zabibie, żonie miejscowego okrutnika. Król nie mógł o niej zapomnieć i wezwał ją do pałacu. Uroda i cnota Zabiby szybko zdobyły sympatię zawistnych dworzan i podbiły serce samotnego króla. Piękna wieśniaczka stała się jego powiernicą. Król chciał wiedzieć, czy jest dobrym władcą, czy lud rozumie surowe rządy, jakie wprowadził. - Bądź spokojny, panie - zapewniała go Zabiba. - Lud potrzebuje twardej ręki, gdyż pod nią czuje się bezpieczny. Król nie ma imienia, bo jest nim autor bajki - Saddam Husajn, dożywotni prezydent i premier Iraku, przewodniczący Rady Dowództwa Rewolucji, sekretarz generalny partii rządzącej, szef armii i marszałek polowy. Tyran, który na stare lata wziął się do literatury.

Jego ulubioną książką jest "Stary człowiek i morze" Hemingwaya - historia walki samotnego człowieka z ogromem oceanu. Ulubioną postacią historyczną - dyktator Józef Stalin, który umarł samotnie, bo sparaliżowany strachem dwór bał się sprowadzić pomoc. Ulubionym filmem - "Ojciec chrzestny", o gangsterze rozgrywającym na własny rachunek mroczną grę.

Na ulicach i placach Bagdadu wizerunek władcy jest powielany w nieskończoność, ale w swoich pałacach Saddam jest sam ze swoją władzą.

Tygrys, rzeka domowa

Saddam jest wysoki i mocno zbudowany. Starannie maskuje oznaki starzenia się. Farbuje włosy i wąsy, jakie w ślad za nim noszą miliony poddanych. Pod szytymi na miarę ubraniami chowa rosnący brzuch. Ceni luksus. Jego garderoba liczy setki garniturów, kapeluszy, butów. Lubi cygara i owoce morza, sprowadzane dla niego specjalnymi samolotami. W młodości jeździł dobrymi samochodami. Plotka przypisuje mu gwałty i liczne kochanki, których miałby się pozbywać o poranku niczym król Szahrijar z "Księgi tysiąca i jednej nocy". Wiadomo, że lubi kobiety. Świetnie strzela. Czasem poluje w którejś ze swych posiadłości. Lubi sport. Co roku przepływa Tygrys, by pokazać poddanym, że siły go nie opuszczają. Stoi na czele partii laickiej, ale oddał pół litra krwi, by wykaligrafowano nią cały Koran.

- Przyjemnie się z nim rozmawia. Jest poważny i podczas spotkań atmosfera bywa napięta. Ale rozmówcy nie czują się zastraszeni, chyba że chce ich zastraszyć. Gdy pyta o zdanie, słucha uważnie i nie przerywa. Nie znosi też, by jemu przerywano. Złości się wtedy i krzyczy "pozwól mi skończyć" - twierdzi generał Wafic Samaraj, który na początku lat 90. uciekł z Iraku po nieudanym puczu.

W wiosce na przedmieściach Tikrit, gdzie urodził się Saddam, ludzie żyli dzięki rzece. Tygrys nawadniał pola i sady. Owoce i warzywa wozili łódkami do Bagdadu. Domy stawiali z cegieł lepionych z mułu rzecznego. Według legendy w Tikrit urodził się Kurd Saladyn, który wyzwolił Jerozolimę z rąk krzyżowców. Saddam podaje, że urodził się w 1937 roku, ale niektórzy biografowie twierdzą, że dodał sobie dwa lata, by uniknąć dyshonoru - nie być młodszym od pierwszej żony. Jest pogrobowcem. Ojczym, niepiśmienny pasterz, bił go i posyłał do pracy, oszczędzając własne dzieci. Saddam chciał się uczyć. Mając dziesięć lat, uciekł do wuja, który wysłał go do podstawówki w Tikrit, a potem do bagdadzkiego liceum al Karch, jednej z najbardziej nacjonalistycznych szkół w Iraku. Gdy Saddam był 20-latkiem, generał Abdelkarim Kasim i jego Wolni Oficerowie obalili kruchą monarchię wprowadzoną 30 lat wcześniej przez Brytyjczyków. Zwłoki młodego i słabego króla Fajsala II puczyści wlekli ulicami Bagdadu. Zamordowali krewne króla. Prozachodniego premiera Saida Nuriego ukamienowali. Wolni Oficerowie żwawo wzięli się do rozprawy z opozycją. Kasim szczególnie nienawidził partii Baas, łączącej ideologię panarabską z socjalizmem. Oskarżał ją o flirt z charyzmatycznym prezydentem Egiptu Gamalem Abdel Naserem.

Ten krwawy rok 1958 wydał na świat "polityka i bojownika", jak napisał apologeta Saddama. Uczeń V klasy liceum został oskarżony o zabicie działacza komunistycznego w Tikrit. Ponoć poszło o politykę, ale prawdziwym powodem były porachunki rodzinne; klan prezydenta irackiego zasłynie nimi kilka dziesięcioleci później. Saddam trafił do więzienia, zwolniono go z braku dowodów.

To był chrzest bojowy.

Wuj Chajrallah

Saddam wszedł do struktur partii Baas. Wprowadził go do nich wuj Chajrallah. To on, gdy Saddam się urodził, wybrał dla niego imię "Ten, kto stawia czoło", i on, gdy Saddam miał kilkanaście lat, dał mu pierwszy karabin, dowód męskości.

Rok później partia zdecydowała, że Saddam weźmie udział w zamachu na Kasima. Zamachowcy zatrzymali limuzynę generała podczas przejazdu do biura. Akcja skończyła się fiaskiem, bo niedoszli zabójcy wpadli w panikę. Kasim wyszedł z zamachu lekko ranny. Zgodnie z oficjalną legendą postrzelony w nogę Saddam przeprawił się wpław przez Tygrys. Schronił się najpierw w Syrii, potem w Egipcie. Nie wiadomo, z czego tam żył. Może dostawał zasiłek od Baas (ma kartę członkowską nr 200), może miał stypendium. Ale najpewniej był na utrzymaniu wywiadu egipskiego. W Kairze chodził po kawiarniach i jeździł na wycieczki. Po maturze zapisał się na prawo. Często wdawał się w bójki z innymi studentami.

W 1963 roku partia Baas obaliła generała Kasima. W puczu, w którym zginęło tysiąc osób, pomogła CIA. Kasim naraził się Waszyngtonowi, wyprowadzając Irak z prozachodniego paktu bagdadzkiego i sprzymierzając się z Moskwą. Baasiści pośpiesznie osądzili i rozstrzelali generała Kasima w studiu telewizji arabskiej w Bagdadzie. Saddam mógł wrócić z emigracji. Partia Baas powierzyła mu swoje wewnętrzne służby bezpieczeństwa znane jako Dżihaz al Hanin, Narzędzie Tęsknoty. Pierwszym celem Baas byli komuniści, drugim - oficerowie podejrzewani o brak lojalności. Po ośmiu miesiącach czystek i kłótni w partii armia podniosła bunt i rząd baasistów upadł. Saddam znowu był w podziemiu.

Pięć lat później partia Baas uderzyła ponownie. Była lepiej przygotowana. Jej szef Hasan al Bakr postawił na ludzi ze swojego plemienia Al Bu Nasir. Byli mu oddani, tradycyjna solidarność klanowa jest najsolidniejszym spoiwem społeczeństwa irackiego. Za decyzją szefa stał Chajrallah Tulfa, wuj i mentor Saddama, długoletni działacz Baas i krewny Hasana al Bakra. Chajrallah polecił al Bakrowi swojego ambitnego siostrzeńca.

Partia Baas, która miała zaledwie 5 tys. członków, do przeprowadzenia puczu znowu posłużyła się armią, ale nie miała zamiaru dzielić się z nią władzą. 13 dni po zamachu stanu al Bakr, nowy prezydent Iraku, zaprosił do pałacu na herbatę nowego premiera Abdrarrazaka An Naifa, pułkownika, który wszedł w sojusz z Baas. Gdy prezydent przeprosił gościa na chwilę, do pokoju wszedł Saddam z pistoletem w ręku. Uderzył premiera w twarz i nawymyślał mu. Zawiózł go na lotnisko i wsadził do samolotu z biletem w jedną stronę. Dziesięć lat później, gdy Saddam zdobył niepodzielną władzę w Iraku, jego agenci zamordowali An Naifa w Londynie.

Przez pierwsze miesiące rządów Baas Saddam trzymał się w cieniu. Czekał, aż partia umocni swoją pozycję. Miał pod sobą coraz sprawniejszy aparat bezpieczeństwa, który terroryzował opozycję na zewnątrz i w Baas. Mnożyły się publiczne egzekucje szpiegów syjonizmu i imperializmu, nieludzkie tortury, porwania i niewyjaśnione morderstwa, które wyniszczały powoli irackie elity polityczne wszystkich opcji.

- To po co powiesiliśmy Żydów? - spytał kiedyś wysoki urzędnik, gdy Saddam zachwalał mu zalety satelitów szpiegowskich, dzięki którym można przeczytać kartkę trzymaną przez kogoś w ręce. - Żeby dać nauczkę społeczeństwu - odpowiedział Saddam. Mieszkańcy stolicy podejrzewali, że jego służby stały za "Rzeźnikiem z Bagdadu", tajemniczym bandytą, który bezkarnie wdzierał się do domów bogatych bagdadczyków i mordował ich siekierą. Siła Saddama rosła. W 1969 roku, kilkanaście miesięcy po puczu, został wiceprezydentem. Miał 32 lata.

Krewniacy z prowincji

Trzy kropki wytatuowane na przegubie, znak plemiennej przynależności, podpowiedziały mu strategię. Do służb specjalnych i aparatu bezpieczeństwa wprowadził młodych ludzi z Tikrit, krewniaków z plemienia Al Bu Nasir. Dla biednych, niewykształconych mężczyzn z prowincji kariera wojskowa za sowite wynagrodzenie była spełnieniem marzeń. Armia iracka wciąż wzorowała się na Brytyjczykach. W eleganckich klubach wojskowych w Bagdadzie spotykało się oficerów w mundurach z szortami i z trzcinową laseczką pod pachą. W czasie wojny irańsko-irackiej w latach 80. Saddam wprowadzał masowo członków swego klanu do armii i elitarnej Gwardii Republikańskiej. Gdy zabrakło ludzi w Al Bu Nasir, sprzymierzał się z zaprzyjaźnionymi i sąsiednimi plemionami. Współplemieńcy nie zawsze byli lojalni, ale Saddam, wytrawny konspirator, udaremniał kolejne zamachy, a spiskowców karał przykładnie.

Po dziesięciu latach czystek Saddam de facto rządził Irakiem. Uznał, że może usunąć fasadę, która zasłaniała go przed światem. 16 lipca 1979 roku wsadził starzejącego się Hasana al Bakra do aresztu domowego i został zaprzysiężony jako prezydent. Dwa dni później zwołał posiedzenie Rady Dowództwa Rewolucji, najwyższego organu władzy, któremu przewodniczył, i delegatów partii Baas. Oznajmił, że doszło do zdrady. Wrogowie kraju chcieli zaprzedać Irak Syrii. - Zdrajcy są wśród was - oświadczył. Potem na podium wszedł sekretarz Rady, którego kilka dni wcześniej ludzie Saddama zatrzymali i torturowali. Zaczął sypać nazwiskami i datami. Uzbrojeni strażnicy wyprowadzili 68 wymienionych działaczy. Sala skamieniała. Posiedzenie, pokazane w telewizji, zakończyło się owacją dla Saddama.

W represjach zginęły wtedy setki baasistów, działaczy związkowych i studenckich, oficerów i zwykłych ludzi wydanych przez sąsiadów za pośrednictwem linii specjalnej uruchomionej przez rząd. Zabito też pięciu członków Rady, w tym sekretarza, któremu występ nie uratował życia. Saddam sam rozstrzelał 21 osób.

Po czystce Saddam podniósł pensje w armii, policji i służbach bezpieczeństwa. Mógł sobie na to pozwolić. W 1972 roku rozegrał pokerowo nacjonalizację irackiej ropy, pozbywając się kompanii naftowej należącej do Brytyjczyków i Francuzów. Po kryzysie naftowym i gwałtownej zwyżce cen ropy wywołanej wojną Jom Kipur w 1973 roku dysponował olbrzymimi bogactwami. Wydawał fortunę na modernizację kraju. Za bardzo skuteczną kampanię walki z analfabetyzmem został uhonorowany przez UNESCO. Na tle konserwatywnych monarchii Zatoki Perskiej Irak był otwarty, pozwalał pracować kobietom, nie powiewał sztandarem islamu. Nie było znaczącego kraju na świecie, który nie wysłałby do Bagdadu delegacji w nadziei na lukratywne kontrakty. - Wszyscy byli zaślepieni. W Iraku widzieli tylko ogromne rynki zbytu - mówi dziennikarz amerykański Jonathan Randall.

Żona Sadżida

Saddam i jego rodzina obrośli w piórka. W 1963 roku Saddam ożenił się z Sadżidą, córką wuja Chajrallaha. Małżeństwo uzgodniła rodzina, gdy byli dziećmi. Sadżida urodziła dwóch synów i trzy córki. Gdy w latach 60. Saddam siedział przez blisko rok w więzieniu za działalność w Baas, żona przemycała mu wiadomości od towarzyszy w pieluchach pierworodnego syna Udaja. W latach 70. ze skromnej nauczycielki przeobraziła się w elegancką damę. Przefarbowała się na blondynkę, nosiła modne kostiumy sprowadzane z zachodnich domów mody. Zdarzało się jej wydawać miliony dolarów podczas wypadu do Nowego Jorku lub Paryża. Zamawiała kolczyki z takimi kamieniami, jakie Saddam nosił w spinkach do mankietów. Na zdjęciu z tych lat Udaj nosi garnitur w kratkę i pomarańczową koszulę ozdobioną wielką muchą. Saddam chętnie fotografował się z żoną i dziećmi podczas przejażdżki łódką po Tygrysie lub rodzinnego posiłku. - W małżeństwie najważniejsze jest, by żona nie czuła się umniejszona tylko dlatego, że jest kobietą - powiedział irackiemu magazynowi w 1987 roku.

Matka Subha

Prawdziwą założycielką klanu, który otaczał Saddama, była jednak jego matka Subha, wieśniaczka w czarnej sukni i z tatuażem na brodzie. Z pierwszego małżeństwa z Husajnem al Madżidem poza Saddamem miała jeszcze córkę. Po śmierci Husajna wyszła trzykrotnie za mąż. Czwartym mężem był Ibrahim at Takriti, z którym miała pięcioro dzieci. Trzej bracia przyrodni Saddama zajęli najwyższe stanowiska w państwie. Barzan był szefem Muchabarat, osławionych okrucieństwem służb bezpieczeństwa. Ożenił się z siostrą Sadżidy. Potem został ambasadorem przy ONZ w Genewie i dbał o lokaty rodziny w bankach szwajcarskich. Watban był przez pewien czas ministrem spraw wewnętrznych. Sabawi, o którym Saddam mówił "ten idiota wśród moich braci" - wiceszefem Muchabarat.

Kuzyni i zięciowie

Jeszcze ważniejsi byli kuzyni, przede wszystkim przyjaciel z dzieciństwa i brat Sadżidy Adnan Chajrallah. W 1989 roku zginął w wypadku helikoptera, jednej z wielu niewyjaśnionych awarii, w wyniku których w ostatnich dziesięcioleciach ginęli ludzie niewygodni dla Saddama.

Z linii al Madżidów wywodzą się Ali Hasan, znany jako "chemiczny Ali", gdyż w latach 80. na rozkaz Saddama gazował zbuntowanych Kurdów, i Husajn Kamel, który kierował irackim programem zbrojeniowym i poślubił Raghad, najstarszą Saddamównę. Jego młodszy brat Saddam Kamel zaczął karierę, grając prezydenta w filmie. W nagrodę dyktator oddał mu rękę średniej córki, Rany.

28 wnuków ojczyma

Osobną gałąź stanowią potomkowie z pierwszego małżeństwa ojczyma Saddama. Jego syn Daham miał cztery żony i 28 dzieci, które zajęły się prowadzeniem przedsiębiorstw robiących pieniądze dla klanu i będących często przykrywką dla tajnych operacji wywiadu irackiego, kontrabandy, nielegalnych zakupów broni.

W klanie Saddama wszyscy są złączeni pokrewieństwem, małżeństwami i interesami. W latach 80. jego najbliżsi tworzyli tajne biuro wykonawcze (maktab tanfizi), które miało własne więzienia i sale tortur. Mało kto wychodził z nich żywy. Gdy minister spraw wewnętrznych lub inny wysoki urzędnik zapewniał, że nie ma pojęcia o czyimś zniknięciu, zazwyczaj mówił prawdę. Rodzina Saddama działała poza prawem i strukturami państwa.

Starszy syn Udaj

Pod koniec lat 80. do gry weszli synowie Saddama: Udaj i Kusaj. - Udaj jest repliką Saddama - mówi Abbas al Dżanabi, prywatny sekretarz prezydenckiego syna, który uciekł z Iraku cztery lata temu.

Udaj kocha samochody. Ma ponad tysiąc luksusowych wozów: rolls-royce'ów, porsche, ferrari, lincolnów i innych. Przez sypialnię Udaja przeszło wiele dziewczyn i kobiet, rzadko która dobrowolnie. Według al Dżanabiego Udaj, który oficjalnie przewodniczy irackiemu komitetowi olimpijskiemu, kontroluje nielegalny handel kwitnący pod sankcjami ONZ i steruje kursem dolara. Szmugluje whisky, tytoń, ropę naftową i nawozy sztuczne. Od połowy lat 80. kieruje mediami irackimi, posłuszną tubą reżimu. Niedawno zmobilizował pół kraju, by szukać sokoła, który uciekł z jego prywatnego zoo. Dawał 500 dolarów za znalezienie ptaka.

Saddam jest bezwzględny, ale Udaj jest patologicznym okrutnikiem. - Pewnego dnia służący Udaja Ma'an, który podawał mu zawsze fajkę wodną, upuścił na ziemię rozżarzony węgiel - opowiadał dziennikarzowi brytyjskiemu Robertowi Fiskowi uciekinier z Iraku, któremu na rozkaz Udaja po biciu do krwi w więzieniu kazano skakać do dołu z odchodami, by zainfekować rany. - Udaj kazał Ma'anowi trzymać rozpalony do czerwoności węgiel, dopóki nie przepalił mu dłoni. Udaj często oglądał nagrania wideo z tortur.

Kochanka Samira

Z czasem Saddam stracił cierpliwość do szaleństw Udaja. Do pierwszego poważnego kryzysu między ojcem i synem doszło w latach 80., gdy Saddam związał się z Samirą Szahbandar, jasnowłosą stewardesą i żoną inżyniera irackich linii lotniczych. W romansie pośredniczył ulubiony lokaj i ochroniarz prezydenta Kamel Hanna Dżudżu. W przypływie wściekłości Udaj, bardzo związany z matką, zastrzelił go w obecności kilku osób, w tym Suzanne Mubarak, żony prezydenta Egiptu. Saddam uwięził syna na chwilę, a potem wysłał do wuja Barzana do Szwajcarii.

Furia Udaja nie zdała się na nic. Saddam ponoć poślubił Samirę i ma z nią kilkunastoletniego syna Alego, ukrywanego przed zawistnymi braćmi. Starego wuja Chajrallaha, któremu nie podobało się traktowanie córki, pozbawiono majątku.

Do wojny w Zatoce Perskiej w 1991 roku Sadżida pocieszała się zakupami w zachodnich stolicach. W 1997 roku "Washington Post" doniósł, że jest w areszcie domowym. Cztery lata później Saddam przyznał jej order "towarzysza walki pierwszej klasy".

Niedawno syn Samiry z pierwszego małżeństwa Mohammad Saffi ściągnął na siebie uwagę mediów. W lipcu został deportowany z USA, dokąd przyjechał na szkolenie lotnicze. Mohammad mieszka w Nowej Zelandii, gdzie jest pilotem liniowym. Nie miał wizy, a po 11 września Arabowie, którzy chcą doskonalić umiejętności pilotażu, są w USA niemile widziani. Mohammad zapewniał, że plotki o małżeństwie jego matki z Saddamem są wyssane z palca.

Po powrocie z Genewy w kolejnej kłótni rodzinnej Udaj postrzelił wuja Watbana serią z karabinu. Trzeba było mu amputować nogę. W grudniu 1996 roku ktoś próbował zabić Udaja na ulicy Bagdadu podczas jednej z jego wieczornych eskapad za kobietami. Według al Dżanabiego życie uratował mu piosenkarz Ali as Sahir, który przypadkiem był na miejscu zamachu i zawiózł go do szpitala. - Czekaliśmy przed szpitalem, gdy Saddam przyleciał helikopterem - opowiada al Dżanabi. - Jeśli coś stanie się Udajowi, potnę cię na kawałki - zagroził Alemu.

Syn Saddama miał przestrzelony kręgosłup. Po wielu operacjach odzyskał władzę w nogach. Dzięki przeszczepowi kości może chodzić bez kul. Ale jego wigor osłabł.

Wspólnik Abu Nidal

Bezustanny klimat zbrodni w Bagdadzie przez lata nie przeszkadzał Saddamowi w karierze międzynarodowej. W latach 70. Saddam, "eklektyczny, pragmatyczny i pozbawiony jakiejkolwiek ideologii" - jak mówi Said Aburish, autor biografii dyktatora - wszedł w sojusz z ZSRR, ale nie zerwał stosunków z Zachodem. W gruncie rzeczy był pogromcą komunistów, wśród których przeprowadził czystkę co najmniej dwa razy: w 1963 i 1979 roku. - W oficjalnych wystąpieniach z czasów zimnej wojny tyran znad Tygrysu jawi się jako człowiek zafascynowany odprężeniem między supermocarstwami i nadejściem nowego wielobiegunowego świata - ocenia historyk niemiecki Helmut Mejcher.

Ogarnięty obsesją wielkości Iraku Saddam widział w sobie przywódcę świata arabskiego. Wśród Arabów był najradykalniejszym sojusznikiem Palestyńczyków, którym nie szczędził pomocy. Zgodnie ze swoimi metodami poparł Abu Nidala, słynnego terrorystę palestyńskiego, którego zwolennicy mordowali zbyt umiarkowanych działaczy Organizacji Wyzwolenia Palestyny. Dla wielu prostych ludzi na Bliskim Wschodzie Saddam jest nadal bohaterem, nieugiętym wodzem rewolucji arabskiej.

Życzliwy znajomy - Zachód

Ostatecznie w ramiona Zachodu popchnęła Saddama rewolucja islamska w Iranie w 1979 roku. Ajatollahowie obiecywali, że nawrócą cały świat na islam. USA uznały za priorytet powstrzymanie szyickiego fanatyzmu. Ich narzędziem był Irak. Szyici iraccy, którzy zamieszkują południe kraju, sami narazili się Saddamowi. W kwietniu 1980 roku szyicka partia rewolucyjna Dawaa zorganizowała nieudany zamach na wicepremiera Tareka Aziza. W odpowiedzi Saddam deportował dziesiątki tysięcy szyitów irackich. Aresztował popularnego duchownego szyickiego ajatollaha Mohammada Bakra as Sadra i jego siostrę Aminę. Oprawcy Saddama torturowali ją w obecności brata, który zmarł, gdy wbito mu gwoździe w głowę i podpalono brodę.

Te represje przeszły w świecie bez echa, bo prezydent Iraku potępił inwazję ZSRR na Afganistan i ogłosił tzw. doktrynę Saddama. Mienił się w niej obrońcą państw arabskich przed zagrożeniem irańskim. Gdy kilka miesięcy później rzucił swoje wojska przeciwko Iranowi, by odzyskać ziemie, z których sam zrezygnował kilka lat wcześniej, podpisując traktat z szachem Iranu, mógł liczyć na zachodnią pomoc wojskową i dalej kupował broń od Moskwy.

Wojna, która miała się zakończyć błyskawicznie, w stylu izraelskiego zwycięstwa nad Arabami w wojnie sześciodniowej 1967 roku, trwała osiem lat. Saddam osobiście kierował działaniami wojennymi. Do dziś opowiada, jak atak Irańczyków odciął go poza linią frontu. Iran nie tylko odparł atak, ale zaczął zadawać Irakowi duże straty. Gdy po czterech latach Saddam poprosił o rozejm, Teheran go odrzucił. Zginął milion żołnierzy, w tym 400 tys. po stronie Iraku. Młodzi ludzie byli wcielani siłą do wojska, którego liczebność wzrosła z 250 tys. do 1,25 mln. Rosło niezadowolenie. W 1982 roku kolumna prezydencka została ostrzelana w wiosce na południu. Kilka godzin później Saddam kazał zbombardować ją napalmem. Po serii zamachów zrezygnował z podróży. "Odtąd w miastach irackich obchodzono rocznice jego wizyt" - piszą autorki amerykańskiej biografii Saddama Judith Miller i Laurie Mylroie.

Kuzyn "chemiczny Ali"

W czasie wojny Saddam zbudował arsenał broni niekonwencjonalnej: chemicznej, biologicznej i nuklearnej. Wiosną 1988 roku armia iracka użyła broni chemicznej na froncie z Iranem. Ta zbrodnia wojenna zmusiła Teheran do kapitulacji. Zawarto rozejm. Irak do dziś nie zwrócił sąsiadowi szczątków poległych żołnierzy i jeńców wojennych. Nowe możliwości armii irackiej przydały się w walce z rebelią Kurdów, którzy od powstania Iraku w latach 20. prowadzą z przerwami wojny z Bagdadem rządzonym przez mniejszość sunnicką. Kurdowie sprzymierzali się, z kim mogli: z Iranem, Turcją, USA. - Gdy rząd w Bagdadzie był słaby, paktował z nimi. Gdy był mocny, gnębił ich - mówi Randall.

Z pomocą Iranu Kurdowie wykroili sobie w czasie wojny samodzielne terytorium na północy Iraku. Kampania represji była straszliwa. Zginęło w niej może nawet 100 tys. Kurdów. Armia iracka pod kierunkiem kuzyna, "chemicznego Alego", zrównała z ziemią 4 tys. wiosek. Kurdów umieszczano w obozach koncentracyjnych. W wiosce Halabdża w pobliżu granicy irańskiej "chemiczny Ali" zagazował co najmniej 5 tys. ludzi, w tym kobiety i dzieci. - Wtedy na świecie nikt nie zwrócił uwagi na tragedię Kurdów - mówi Randall. Zbrodnie te wyciągnięto Saddamowi dopiero, gdy popełnił życiowy błąd: najechał na Kuwejt.

Według irackiego dziennikarza Saada Bazzazza, który prowadzi w Londynie gazetę opozycyjną, na dwa tygodnie przed inwazją na Kuwejt o planach Saddama wiedziały tylko trzy osoby: kuzyn, zięć i dowódca Gwardii Republikańskiej. W przeddzień ataku krąg wtajemniczonych poszerzył się do 14 osób. Nie było wśród nich ministra obrony. - Powiedzielibyście waszym żonom, a żony - całemu światu - odparował Saddam, gdy wysocy oficerowie skarżyli się, że nie wciągnął ich do planowania operacji.

Prezydentowi wydawało się, że aneksja bogatego Kuwejtu, który większość jego rodaków uważa za część Iraku niesłusznie amputowaną przez Brytyjczyków, ujdzie mu bezkarnie, jak poprzednie ekscesy. Wojna z Iranem ogołociła jego skarbiec. Kraje arabskie nie kwapiły się z okazywaniem wdzięczności za obronę przed ajatollahami, którzy coraz bardziej pogrążali się we własnych problemach. Kuwejt ociągał się z wypłacaniem obiecanych pieniędzy. Zajęcie małego emiratu i jego szybów naftowych było pestką dla armii Saddama. "Chemiczny Ali", mianowany gubernatorem podbitego Kuwejtu, zajął się grabieżą i represjami.

Syn Udaj, Młody Lew

Ku zaskoczeniu Saddama, który nie docenił wagi rozpadu ZSRR i zmiany układu sił w świecie, jego panowanie w Kuwejcie zakończyło się boleśnie po siedmiu miesiącach. W styczniu 1991 roku koalicja 29 państw europejskich i arabskich pod wodzą USA uderzyła na Bagdad z błogosławieństwem ONZ i światowej opinii publicznej, uświadomionej pośpiesznie o zbrodniach Saddama. Kilka miesięcy wcześniej przywódca palestyński Jaser Arafat przekonywał w Bagdadzie prezydenta Iraku, że nie będzie w stanie stawić czoła gromadzącym się przeciwko niemu siłom. - I co z tego. Najwyżej stracimy 5 mln ludzi - wzruszył ramionami Saddam.

Wojnę w Zatoce uznano za pierwszy konflikt XXI wieku. Amerykanie i ich sojusznicy mieli miażdżącą przewagę technologiczną. Zachęceni przez nich szyici i Kurdowie podnieśli bunt, wiążąc armię Saddama poza frontem. W nalotach zginęło ok. 60 tys. Irakijczyków. Żołnierze irackiej kolumny pancernej zbombardowanej na wzgórzu Mutla spłonęli żywcem w czołgach. Po niecałych czterech miesiącach Saddam zgodził się na upokarzającą kapitulację. Obiecał wypłacać odszkodowania wojenne i umożliwić ONZ rozbrojenie swych arsenałów.

W Iraku ogłosił wielkie zwycięstwo. W gruncie rzeczy miał rację. Udało mu się przetrwać światową ofensywę. Wyszedł bez szwanku z kilku zamachów na życie. Amerykanie nie obalili jego reżimu, bo nie mieli pomysłu, czym go zastąpić. Pozwolili zdusić brutalnie rebelię Kurdów i szyitów, którzy - straciwszy zaufanie do Zachodu - wrócili do pertraktacji z Bagdadem. Saddam był tak zuchwały, że w 1993 roku jego agenci zorganizowali nieudany zamach na b. prezydenta USA George'a Busha podczas odwiedzin w wyzwolonym Kuwejcie.

Chociaż pod sankcjami ONZ nałożonymi po inwazji na Kuwejt Irak został doprowadzony do nędzy, Saddam utrzymał władzę. Szacuje się, że ok. miliona Irakijczyków (w tym dwie trzecie to dzieci) zmarło z powodu embarga. Jak można było przewidzieć, dochody z kontrolowanej przez ONZ sprzedaży ropy zostawione rządowi na cele humanitarne poszły na przetrwanie reżimu i jego zbirów.

A zbiry są bardzo potrzebne. Władza Saddama bardziej niż kiedykolwiek stoi torturami i egzekucjami. Tylko w więzieniu Mahdżar w Bagdadzie między 1993 i 1998 roku rozstrzelano 3 tys. ludzi. Więźniowie są bici dwa razy dziennie, kobiety stale gwałcone. Do lipca 2000 roku więźniowie czekający na wykonanie wyroku w areszcie Abu Gharib mogli kupić wolność za łapówkę dla dyrektora więzienia, najmniej 5 tys. dolarów. By nie wzbudzać podejrzeń mniejszą liczbą egzekucji, dyrektor rozstrzeliwał pacjentów szpitala psychiatrycznego. Zginęło ok. 50 chorych. Sprawę ujawniły rodziny pacjentów zdziwione wysoką umieralnością w szpitalu. Obaj dyrektorzy zostali przeniesieni, ale nie ukarani.

W październiku 2000 roku Młode Lwy, bojówki kierowane przez Udaja, ścięły głowy piłami 30 prostytutkom w Bagdadzie. Niektórzy twierdzą, że operacja była osobistą zemstą Udaja za nieudany romans z prostytutką obsługującą znienawidzonego wuja Watbana. Głowy ściętych kobiet wystawiono dla przykładu na ulicach.

Zięciowie, córki i wnuki

W sierpniu 1995 roku w dumę Saddama ugodziła jego najbliższa rodzina. Zięciowie Husajn Kamel i Saddam Kamel z żonami i dziećmi uciekli do Jordanii. Obaj znali największe sekrety reżimu irackiego: programu budowy broni niekonwencjonalnej i funkcjonowania służb bezpieczeństwa. Po zeznaniach Husajna Kamela inspektorzy rozbrojeniowi ONZ przycisnęli Saddama. Irak musiał ujawnić część zapasów i wytwórni broni biologicznej i chemicznej. Husajn Kamel miał na swoim koncie różne zbrodnie. W 1991 roku kazał jeńcom szyickim pić benzynę, a potem strzelał do nich pociskami zapalającymi, by eksplodowali. Gdy zainteresowanie wywiadów zachodnich i arabskich wygasło, bracia zgodzili się na pojednanie z teściem i powrót do Bagdadu. Po przyjeździe Saddam zażądał, by rozwiedli się z jego córkami. Odmówili. Kilka dni później komando dowodzone przez ich wuja, "chemicznego Alego", wtargnęło nocą do willi. Córki i wnuki Saddama zostały oszczędzone, choć - jak pisała prasa jordańska - ich ucieczka wycisnęła łzy z oczu Saddama. Wszystkich mężczyzn zamordowano. Klan al Madżidów dostał ponoć 750 tys. dolarów odszkodowania.

Młodszy syn Kusaj

Krąg współpracowników prezydenta skurczył się. Bracia zostali odsunięci. Synowie Udaj i Kusaj (który przejął służby bezpieczeństwa) rywalizują ze sobą. O młodszym, 35-letnim Kusaju, wiadomo niewiele. Ukończył studia inżynierskie. Nie słychać, by popełniał szaleństwa w stylu Udaja. W 2001 roku "Al Hayat", arabska gazeta wychodząca w Londynie, doniosła, że "przeszedł połowę drogi, by objąć władzę po ojcu". Kusaj ma dobre układy z Abedem Hamidem Mahmudem, sekretarzem ojca. Abed Hamid może podpisywać wyroki śmierci, jest szefem tajnego komitetu, który skrywał przed komisją rozbrojeniową najcenniejsze arsenały.

U boku Saddama stoją dwaj ludzie, którzy nie zagrażają jego pozycji: chrześcijanin Tarek Aziz i szyita Ibrahim Izzat. Inteligentny Aziz służy w kontaktach z zagranicą. Tuż przed wojną w Zatoce Aziz odmówił w Genewie przyjęcia listu do Saddama od prezydenta Busha-ojca, co było ostatnią przygrywką do ataku. Ibrahim, wiceprzewodniczący Rady Dowództwa Rewolucji, z charakterystycznym rudym wąsem, w 1991 roku powiedział Kurdom, że jeśli zapomnieli o masakrze w Halabdży, Irak powtórzy tę operację. Córka Ibrahima była krótko żoną Udaja. Obaj mężczyźni nie znoszą się. Dwa lata temu Udaj zastrzelił bratanka Ibrahima po kłótni o kobietę. Saddam wysłał na pogrzeb sekretarza, by złożył kondolencje rodzinie. Ibrahim nie zjawił się.

Powiernica Zabiba

- Gdy miałem 13 lat, ojca zabili Kurdowie. Właściwie sam był sobie winien, bo z poduszczenia Saddama zabijał Kurdów i zabierał im ziemie - opowiadał w Damaszku Moszaan al Dżaburi, potomek znanej irackiej rodziny sunnickiej i szef jednej z wielu partyjek opozycyjnych na emigracji. - Wychowano mnie w przekonaniu, że zemsta jest moim obowiązkiem. Doszedłem jednak do wniosku, że to nie ma sensu.

Ilu Irakijczyków - sunnitów, szyitów i Kurdów - uzna po zniknięciu Saddama, że warto przerwać krwawy cykl zdrady i odwetu, wyjść poza ciasne ramy solidarności plemiennej? Ilu uzna lata lęku, tortury i egzekucje bliskich, na które zawleczeni zostali siłą, za tragiczne fakty historyczne, a nie za podstawę nowych krwawych porządków w Iraku? Nie wiadomo.

"Irak jest jednym z trudniejszych krajów do rządzenia i to zapewne wyjaśnia, dlaczego tak często był rządzony brutalnie" - napisał historyk Dilip Hiro.

W swoich pałacach starzejący się tyran jest sam. Niebezpieczeństwo czyha na niego z każdej strony. Nie ufa nikomu. Śledzi niespokojnie raporty szpicli w poszukiwaniu spisku. Nikt nie wie, gdzie będzie spał następnej nocy, dokąd się uda za godzinę, co będzie jadł na obiad. Jak każdy tyran wierzy, że jego władza jest niezniszczalna, ale miewa napady niepokoju. W swojej opowieści o pięknej Zabibie, którą CIA studiowała starannie, by zrozumieć psychikę autora, Saddam zastanawia się, czy ciało surowego króla zostanie po śmierci uszanowane. - To pieśń żałobna. Władca myśli o swoim końcu - mówi jeden z analityków badających książkę. - Ile razy ją czytałem, współczułem władcy. O to chodzi Saddamowi. Żeby ludzie mu współczuli.