Dudek: Odtajnienie teczek jest potrzebne

- Im szybciej teczki zostaną otwarte, tym szybciej przestaną budzić emocje - powiedział dr Antoni Dudek z Instytutu Pamięci Narodowej w "Poranku w radiu TOK FM".

Rafał Ziemkiewicz: Na drugiej stronie "Gazety Wyborczej" opublikowano apel: "Pamięć narodowa nie jest historią zdrad". Czytał pan już ten apel?

Antoni Dudek: Tak, czytałem.

Rafał Ziemkiewicz: To jest apel poniekąd do pana, jako do pracownika Instytutu Pamięci Narodowej.

Antoni Dudek: Jestem trochę tym zaskoczony, bo najwyraźniej sygnatariusze słabo znają dotychczasową działalność instytutu i jego publikacje dotyczące właśnie tego co ich interesuje, czyli opozycji. Apelują, żeby ich było więcej, co jest miłe. Natomiast chcę powiedzieć jasno Instytut Pamięci Narodowej powstał po to, żeby obok innych źródeł wykorzystywanych w historii, wykorzystywał również źródła pochodzące z archiwów Służby Bezpieczeństwa. Inaczej działalność naukowa IPNu nie ma sensu.

Rafał Ziemkiewicz: Ja trochę wzmocnię to co pan powiedział, bo ten apel mi przypomina takie apele z lat osiemdziesiątych do opozycji, żeby była konstruktywna. Jest dużo zła, ale pokazujcie co jest dobrego. Chodzi o to, żeby IPN nie pisał o tym kto był współpracownikiem, tylko zajmował się tym co było dobrego w historii, którą można badać dzięki archiwom Instytutu Pamięci Narodowej.

Antoni Dudek: Problem polega na tym, że sygnatariusze tego apelu jakby nie bardzo rozumieją, że każda praca historyczna składa się z części analitycznej, gdzie powinna być napisana cała prawda, na tyle na ile to jest możliwe do odtworzenia; następnie przechodzi się do wniosków. Ja nie sądzę, żeby dzisiaj większość historyków powołując się faktu, że różne środowiska opozycyjne były zagenturyzowane w większym czy mniejszym stopniu, doszła do wniosku, że cała opozycja była bez sensu. Bo to nie miało miejsca. Natomiast pisanie historii musi prowadzić do poruszania właśnie tego wątku, gdzie występują tajni współpracownicy Służby Bezpieczeństwa. Tu można powiedzieć, że przez ostatnie piętnaście lat historia była o ten fragment po prostu uboższa.

Rafał Ziemkiewicz: Ja to traktuję trochę jako apel do siebie, jako do dziennikarza, żeby przedstawiać opinii publicznej te prace IPN, te wydawnictwa pokazujące historię kościoła w PRLu, historię opozycji. Mam nadzieję, że sygnatariusze apelu, bo jest tu wielu dziennikarzy też to wezmą do siebie. Na razie dziennikarze, w tym również ci tu podpisani interesują się tylko jedną dziedziną działalności Instytutu Pamięci Narodowej, a więc tymi teczkami. Czy taki projekt, jaki zawiera ustawa proponowana przez Ligę Polskich Rodzin, czyli pełne ujawnienie wszystkich teczek jest możliwy do wykonania z technicznego punktu widzenia?

Antoni Dudek: Skoryguję, projekt Ligi Polskich Rodzin właśnie niestety nie przewiduje pełnego ujawnienia wszystkich teczek. On wybiera inną formę, tak zwany model czeski i słowacki, a mianowicie listy. Są tak naprawdę dwie możliwości ujawnienia informacji, które budzą ostatnio takie emocje. Jedna, to jest właśnie ten model, który proponuje Liga i to jest zrobienie jakiejś formy listy. To jest mówiąc krótko operacja bardzo skomplikowana i trudna.

Rafał Ziemkiewicz: Ja na razie nie pytam czy to jest dobre, pytam czy to jest możliwe.

Antoni Dudek: No więc ja mówię, oczywiście technicznie jest to możliwe. Ale to potrwa, według szacunków zrobionych ostatnio w instytucie samo zrobienie listy na wzór słowacki, czyli zeskanowanie pewnego dokumentu (ręcznie pisane tak zwane dzienniki rejestracyjne, dzienniki archiwalne), który mógłby być taką pseudo listą, to byłoby zeskanowanie ponad stu tysięcy stron. Ta lista byłaby niedokładna, poza tym trzeba by było umieścić to w internecie, a przeszukiwanie tego byłoby męczarnią. To nie byłaby taka aktywna, elektroniczna baza, tylko pasywne, zeskanowane strony. Uważam, że to jest fatalne rozwiązanie, bo wprowadziłoby chaos. Tam są wymieszane imiona i nazwiska ludzi, których bezpieka rozpracowała razem z tymi, którzy byli później agentami. Groch z kapustą. Dlatego mi się wydaje, że powinniśmy iść w innym kierunku, a mianowicie nie robienie listy, tylko otwarcie archiwów. Czyli przychodzi dziennikarz, przychodzi historyk, przychodzi ktoś inny i pyta o konkretną osobę. Następnie dostaje na jej temat całość materiałów, nie jakiś tam wyciąg z jakiegoś dziennika, tylko po prostu całą teczkę. To jest to otwarcie archiwów, które wydaje mi się racjonalne. Dlatego, że ono sprawi, że ludzie będą się interesować konkretnymi postaciami, zwykle z życia publicznego. To się wszystko odbędzie w jakiś racjonalnych formach i przede wszystkim ktoś pozna całość dokumentacji. Dowie się jeśli ta osoba była tajnym współpracownikiem i jak ją zwerbowano, co realnie donosiła. Nie będzie to jakieś jedno z wielu nazwisk na liście, gdzie nic nie wiemy poza imieniem, nazwiskiem i ewentualnie rokiem urodzenia.

Rafał Ziemkiewicz: Ale czy to nie byłoby wielką krzywda dla osób trzecich, o których mogą traktować donosy? No nie wiem, był TW i pisze w donosie do swojego oficera prowadzącego, że kolega związkowy taki a taki zdradza żonę z panią taką a taką i teraz po latach, przypadkiem Bogu ducha winny człowiek staje przed ujawnieniem tego faktu.

Antoni Dudek: Zgadzam się, to jest główny problem. To jest główny powód, dla którego trzeba się zastanowić nad pewnymi ograniczeniami. Ale w moim przekonaniu odpowiadać za te ograniczenia powinna osoba, która otrzymuje te dokumenty. Na przykład, jeśli chodzi o dziennikarzy, to dziennikarze mają jednak pewną etykę zawodową. Nawet dzisiaj, jeśli wchodzą w posiadanie informacji robiąc jakiś współczesny reportaż o pewnej sferze życia swoich bohaterów, to zazwyczaj jednak tego nie piszą.

Rafał Ziemkiewicz: Gratuluję doboru tej lepszej prasy, może mniej kolorowej, ale...

Antoni Dudek: No może rzeczywiście; ja mam świadomość, że taki jest koszt. Jeśli nie podejmiemy tego ryzyka, że takie wypadki mogą mieć miejsce, no to otwieranie archiwów nie ma sensu. Taki jest koszt i trzeba to jasno powiedzieć, że pewni ludzie mogą wejść w posiadanie informacji na temat życia prywatnego osób trzecich i mogą z tej wiedzy zrobić zły użytek. Taka jest cena za otwarcie tych archiwów. Możemy ich nie otwierać, w tej chwili wszystko jest w rękach Sejmu tego, czy następnego. Jest pytanie co jest ważniejsze, czy wiedza o pewnych działaniach osób publicznych w przeszłości, często dla nich kompromitujących, którą opinia publiczna powinna znać; czy właśnie kwestia ochrony dóbr osobistych osób trzecich, które gdzieś tam mu się w tych aktach pojawiają. To jest ten wybór i trzeba jasno powiedzieć, że przed nim stoimy.

Rafał Ziemkiewicz: Mówi pan, że lepszym wyjściem byłoby po prostu otwarcie archiwów i danie każdemu prawa dostępu?

Antoni Dudek: Ja myślę, że może nie każdemu, ale na pewno dziennikarzom, na pewno pracodawcom, żeby pracodawca mógł zapytać, czy jego pracownik nie był przypadkiem w przyszłości tajnym współpracownikiem, albo pracownikiem Służby Bezpieczeństwa. Poza tym wydaje mi się, że można by było dać takie prawo organizacjom społecznym i partiom politycznym. Władze takich organizacji, partii mogłyby zapytać: czy nasz członek był tajnym współpracownikiem czy nie?

Rafał Ziemkiewicz: Czyli byłoby to jakby prawo zapytania o konkretna osobę, o konkretne nazwiska?

Antoni Dudek: Tak, przez ta powszechna dostępność mam na myśli to, że pewne teczki przestaną być traktowane jako tajne nawet dla ludzi w IPNie. Trzeba powiedzieć, że są całe obszary materiałów niedostępnych także dla pracowników IPNu. Czyli mamy tutaj jeszcze ciągle cały szereg kręgów wtajemniczenia.

Rafał Ziemkiewicz: Czyli kto decyduje o dostępności tych materiałów, które nie są dostępne, które są na wyższym kręgu tajności?

Antoni Dudek: To zależy, w niektórych przypadkach prezes instytutu, w niektórych przypadkach szefowie służb specjalnych.

Rafał Ziemkiewicz: Jakiego typu są to materiały? Skąd to utajnienie? Czy dlatego, że to dotyczy osób bardzo ważnych?

Antoni Dudek: Są dwa kręgi tajności. Jest zbiór zastrzeżony, który został stworzony na wniosek szefów służb specjalnych i do niego dostępnie ma właściwie nikt, poza wyznaczonymi osobami. Druga kategoria tajności to są dokumenty, które mają klauzulę tajności i osoby posiadające certyfikaty bezpieczeństwa mogą te dokumenty czytać ale nie mogą ich wykorzystywać. Likwidacja znacznych części ograniczeń, tego nie można całkowicie zlikwidować, bo tu jest kwestia ochrony źródeł wywiadu PRL za granicą, te ograniczenia powinny być. Pytanie czy wśród tych tajnych materiałów nie ma innych, które wcale nie naruszają bezpieczeństwa i interesu III Rzeczpospolitej, w moim przekonaniu są tam takie dokumenty.

Rafał Ziemkiewicz: Profesor Paczkowski mówi, że tajni współpracownicy byli lokowani na obrzeżach, wśród obsługi technicznej. I ścigacze teczkowi się rozczarują myśląc, że to głównie elity znalazły się w TW. W świetle tego, że są różne stopnie tajności zacząłem się zastanawiać, że ci ważniejsi TW byli inaczej traktowani przez SB i niełatwo ich teraz znaleźć.

Antoni Dudek: Zostały dokonane zniszczenia, największa skala zniszczeń została dokonana w latach 80. Niszczono materiały dotyczące najcenniejszej agentury. Ale drogą poszlakową można coś znaleźć, ale nigdy nie będziemy mieli bezpośrednich dowodów. Były przypadki, że ci najcenniejsi byli prowadzeni przez bardzo wysoko w hierarchii stojące osoby. I oczywiście taki wice minister tak dokładnie nie spisywał tego, co mu ten super tajny agent doniósł, kogo miał o tym już informować?Rafał Ziemkiewicz: Czy nie było praktyki, że naprawdę ważnym agentom się nie prowadzi teczek a w każdym razie nie trzyma się tego w archiwum.

Antoni Dudek: Tutaj tego nie stwierdzimy definitywnie. My badamy to co zostało.

Rafał Ziemkiewicz: Mamy na stole konkretną ustawę, która mówi ujawnijmy konkretną liczbę nazwisk.

Antoni Dudek: Jestem temu przeciwny, to spowoduje chaos.

Rafał Ziemkiewicz: Powiedzmy, że ktoś na tej liście znajduje swoje nazwisko i co ma z tym zrobić?

Antoni Dudek: To znaczy, że SB w jakiejś formie się tą osobą interesowała. I tyle. Ale czy osoba była tajnym agentem, tego nie wiemy, trzeba zajrzeć do teczek. Dlatego ja jestem zwolennikiem udostępniania całości dokumentów, określonym osobom, ale całości. I już będzie wiadomo. Nie lista a udostępnianie całkowitych materiałów wydaje mi się racjonalniejsze.

Rafał Ziemkiewicz:Czyli ten projekt w takiej formie jakiej on teraz jest należałoby odrzucić.

Antoni Dudek: On jest gorszy od rozwiązania, o którym mówię.

Rafał Ziemkiewicz: Bardzo często pojawia się argument, że teczki są nie tylko przetrzebione, ale i sfałszowane. Czy pan się spotkał z przypadkiem fałszowania teczek przez SB.

Antoni Dudek: Tu są dwie rzeczy mylone. SB nie fałszowała swoich wewnętrznych materiałów, i nie ma dowodów takich przypadków.

Rafał Ziemkiewicz: Pan Czempiński mówił, że produkowali TW tych, którzy nie współpracowali.

Antoni Dudek: Ale niech pan Czempiński wskaże konkretny przykład. Jak do tej pory wskazał jeden przykład, marszałka Chrzanowskiego i marszałek w swojej książce wydanej kilka lat temu opisuje zawartość swojej teczki ale nie mówi ani jednym słowem żeby ta teczka była preparowana. Oczywiste jest, że w tych teczkach były analizy, doniesienia oficerów, którzy pisali czasem rzeczy niemożliwe, bo czegoś nie zrozumieli, przekręcili coś świadomie lub nie.

Rafał Ziemkiewicz: Kilkanaście lat temu panowało przekonanie, że archiwa są zniszczone i nie zostaną odtworzone. A pan mówi, że nawet jak teczki zostały zniszczone to gdzieś tam poszlaki zawsze istnieją. Czy w końcu to wyjdzie?

Antoni Dudek: Trudno powiedzieć, w przypadku bardzo wielu osób, których główna część dokumentacji została zniszczona, które napisały bardzo dużo doniesień, te akta zostały zachowane w aktach innych ludzi, na których ona donosiła. Wyczyszczenie tego w krótkim czasie było niemożliwe, można było tylko główny korpus, to można było zniszczyć. Zniszczyć te wszystkie doniesienia, które się rozpełzły po maszynie informacyjnej byłoby niemożliwością. Tyle tylko, że to będzie poszlaka, będzie podejrzenie historyka skonfrontowane z innymi informacjami, ale najprawdopodobniej będzie to nie do udowodnienia.

Rafał Ziemkiewicz: Ile trzeba czasu żeby archiwa zostały zbadane w takim stopniu żeby powiedzieć, że ten problem jest już tylko problemem historycznym?

Antoni Dudek: To będzie zależało od poziomu ich otwarcia, im szybciej zostaną otwarte tym szybciej przestaną budzić emocje. Zainteresowanie będzie tymi aktami i za 100 lat tylko, że emocje wygasną i chwała Bogu.