Antoni Dudek: Tak, czytałem.
Antoni Dudek: Jestem trochę tym zaskoczony, bo najwyraźniej sygnatariusze słabo znają dotychczasową działalność instytutu i jego publikacje dotyczące właśnie tego co ich interesuje, czyli opozycji. Apelują, żeby ich było więcej, co jest miłe. Natomiast chcę powiedzieć jasno Instytut Pamięci Narodowej powstał po to, żeby obok innych źródeł wykorzystywanych w historii, wykorzystywał również źródła pochodzące z archiwów Służby Bezpieczeństwa. Inaczej działalność naukowa IPNu nie ma sensu.
Antoni Dudek: Problem polega na tym, że sygnatariusze tego apelu jakby nie bardzo rozumieją, że każda praca historyczna składa się z części analitycznej, gdzie powinna być napisana cała prawda, na tyle na ile to jest możliwe do odtworzenia; następnie przechodzi się do wniosków. Ja nie sądzę, żeby dzisiaj większość historyków powołując się faktu, że różne środowiska opozycyjne były zagenturyzowane w większym czy mniejszym stopniu, doszła do wniosku, że cała opozycja była bez sensu. Bo to nie miało miejsca. Natomiast pisanie historii musi prowadzić do poruszania właśnie tego wątku, gdzie występują tajni współpracownicy Służby Bezpieczeństwa. Tu można powiedzieć, że przez ostatnie piętnaście lat historia była o ten fragment po prostu uboższa.
Antoni Dudek: Skoryguję, projekt Ligi Polskich Rodzin właśnie niestety nie przewiduje pełnego ujawnienia wszystkich teczek. On wybiera inną formę, tak zwany model czeski i słowacki, a mianowicie listy. Są tak naprawdę dwie możliwości ujawnienia informacji, które budzą ostatnio takie emocje. Jedna, to jest właśnie ten model, który proponuje Liga i to jest zrobienie jakiejś formy listy. To jest mówiąc krótko operacja bardzo skomplikowana i trudna.
Antoni Dudek: No więc ja mówię, oczywiście technicznie jest to możliwe. Ale to potrwa, według szacunków zrobionych ostatnio w instytucie samo zrobienie listy na wzór słowacki, czyli zeskanowanie pewnego dokumentu (ręcznie pisane tak zwane dzienniki rejestracyjne, dzienniki archiwalne), który mógłby być taką pseudo listą, to byłoby zeskanowanie ponad stu tysięcy stron. Ta lista byłaby niedokładna, poza tym trzeba by było umieścić to w internecie, a przeszukiwanie tego byłoby męczarnią. To nie byłaby taka aktywna, elektroniczna baza, tylko pasywne, zeskanowane strony. Uważam, że to jest fatalne rozwiązanie, bo wprowadziłoby chaos. Tam są wymieszane imiona i nazwiska ludzi, których bezpieka rozpracowała razem z tymi, którzy byli później agentami. Groch z kapustą. Dlatego mi się wydaje, że powinniśmy iść w innym kierunku, a mianowicie nie robienie listy, tylko otwarcie archiwów. Czyli przychodzi dziennikarz, przychodzi historyk, przychodzi ktoś inny i pyta o konkretną osobę. Następnie dostaje na jej temat całość materiałów, nie jakiś tam wyciąg z jakiegoś dziennika, tylko po prostu całą teczkę. To jest to otwarcie archiwów, które wydaje mi się racjonalne. Dlatego, że ono sprawi, że ludzie będą się interesować konkretnymi postaciami, zwykle z życia publicznego. To się wszystko odbędzie w jakiś racjonalnych formach i przede wszystkim ktoś pozna całość dokumentacji. Dowie się jeśli ta osoba była tajnym współpracownikiem i jak ją zwerbowano, co realnie donosiła. Nie będzie to jakieś jedno z wielu nazwisk na liście, gdzie nic nie wiemy poza imieniem, nazwiskiem i ewentualnie rokiem urodzenia.
Antoni Dudek: Zgadzam się, to jest główny problem. To jest główny powód, dla którego trzeba się zastanowić nad pewnymi ograniczeniami. Ale w moim przekonaniu odpowiadać za te ograniczenia powinna osoba, która otrzymuje te dokumenty. Na przykład, jeśli chodzi o dziennikarzy, to dziennikarze mają jednak pewną etykę zawodową. Nawet dzisiaj, jeśli wchodzą w posiadanie informacji robiąc jakiś współczesny reportaż o pewnej sferze życia swoich bohaterów, to zazwyczaj jednak tego nie piszą.
Antoni Dudek: No może rzeczywiście; ja mam świadomość, że taki jest koszt. Jeśli nie podejmiemy tego ryzyka, że takie wypadki mogą mieć miejsce, no to otwieranie archiwów nie ma sensu. Taki jest koszt i trzeba to jasno powiedzieć, że pewni ludzie mogą wejść w posiadanie informacji na temat życia prywatnego osób trzecich i mogą z tej wiedzy zrobić zły użytek. Taka jest cena za otwarcie tych archiwów. Możemy ich nie otwierać, w tej chwili wszystko jest w rękach Sejmu tego, czy następnego. Jest pytanie co jest ważniejsze, czy wiedza o pewnych działaniach osób publicznych w przeszłości, często dla nich kompromitujących, którą opinia publiczna powinna znać; czy właśnie kwestia ochrony dóbr osobistych osób trzecich, które gdzieś tam mu się w tych aktach pojawiają. To jest ten wybór i trzeba jasno powiedzieć, że przed nim stoimy.
Antoni Dudek: Ja myślę, że może nie każdemu, ale na pewno dziennikarzom, na pewno pracodawcom, żeby pracodawca mógł zapytać, czy jego pracownik nie był przypadkiem w przyszłości tajnym współpracownikiem, albo pracownikiem Służby Bezpieczeństwa. Poza tym wydaje mi się, że można by było dać takie prawo organizacjom społecznym i partiom politycznym. Władze takich organizacji, partii mogłyby zapytać: czy nasz członek był tajnym współpracownikiem czy nie?
Antoni Dudek: Tak, przez ta powszechna dostępność mam na myśli to, że pewne teczki przestaną być traktowane jako tajne nawet dla ludzi w IPNie. Trzeba powiedzieć, że są całe obszary materiałów niedostępnych także dla pracowników IPNu. Czyli mamy tutaj jeszcze ciągle cały szereg kręgów wtajemniczenia.
Antoni Dudek: To zależy, w niektórych przypadkach prezes instytutu, w niektórych przypadkach szefowie służb specjalnych.
Antoni Dudek: Są dwa kręgi tajności. Jest zbiór zastrzeżony, który został stworzony na wniosek szefów służb specjalnych i do niego dostępnie ma właściwie nikt, poza wyznaczonymi osobami. Druga kategoria tajności to są dokumenty, które mają klauzulę tajności i osoby posiadające certyfikaty bezpieczeństwa mogą te dokumenty czytać ale nie mogą ich wykorzystywać. Likwidacja znacznych części ograniczeń, tego nie można całkowicie zlikwidować, bo tu jest kwestia ochrony źródeł wywiadu PRL za granicą, te ograniczenia powinny być. Pytanie czy wśród tych tajnych materiałów nie ma innych, które wcale nie naruszają bezpieczeństwa i interesu III Rzeczpospolitej, w moim przekonaniu są tam takie dokumenty.
Antoni Dudek: Tutaj tego nie stwierdzimy definitywnie. My badamy to co zostało.
Antoni Dudek: Jestem temu przeciwny, to spowoduje chaos.
Antoni Dudek: To znaczy, że SB w jakiejś formie się tą osobą interesowała. I tyle. Ale czy osoba była tajnym agentem, tego nie wiemy, trzeba zajrzeć do teczek. Dlatego ja jestem zwolennikiem udostępniania całości dokumentów, określonym osobom, ale całości. I już będzie wiadomo. Nie lista a udostępnianie całkowitych materiałów wydaje mi się racjonalniejsze.
Antoni Dudek: On jest gorszy od rozwiązania, o którym mówię.
Antoni Dudek: Tu są dwie rzeczy mylone. SB nie fałszowała swoich wewnętrznych materiałów, i nie ma dowodów takich przypadków.
Antoni Dudek: Ale niech pan Czempiński wskaże konkretny przykład. Jak do tej pory wskazał jeden przykład, marszałka Chrzanowskiego i marszałek w swojej książce wydanej kilka lat temu opisuje zawartość swojej teczki ale nie mówi ani jednym słowem żeby ta teczka była preparowana. Oczywiste jest, że w tych teczkach były analizy, doniesienia oficerów, którzy pisali czasem rzeczy niemożliwe, bo czegoś nie zrozumieli, przekręcili coś świadomie lub nie.
Antoni Dudek: Trudno powiedzieć, w przypadku bardzo wielu osób, których główna część dokumentacji została zniszczona, które napisały bardzo dużo doniesień, te akta zostały zachowane w aktach innych ludzi, na których ona donosiła. Wyczyszczenie tego w krótkim czasie było niemożliwe, można było tylko główny korpus, to można było zniszczyć. Zniszczyć te wszystkie doniesienia, które się rozpełzły po maszynie informacyjnej byłoby niemożliwością. Tyle tylko, że to będzie poszlaka, będzie podejrzenie historyka skonfrontowane z innymi informacjami, ale najprawdopodobniej będzie to nie do udowodnienia.
Antoni Dudek: To będzie zależało od poziomu ich otwarcia, im szybciej zostaną otwarte tym szybciej przestaną budzić emocje. Zainteresowanie będzie tymi aktami i za 100 lat tylko, że emocje wygasną i chwała Bogu.