Medaliony - motywy

Lektury
Fot. Cezary Aszkiełowicz / Agencja Wyborcza.pl

Motyw wojny

Opisane w Medalionach wydarzenia rozgrywają się podczas II wojny światowej. Jest ona ukazana niejako od zaplecza, z dala od linii frontu. Tu mają miejsce najokrutniejsze sceny. Ofiarami masowego ludobójstwa są niewinni ludzie.

W myśl idei czystości rasy Niemcy w każdym szczególe zaplanowali sprawny system zagłady całych narodów. Pojedyncze relacje tworzą obraz hitlerowskiej machiny wojennej, która dążyła do zawłaszczenia okupowanych terytoriów pod względem gospodarczym i kulturowym. Po raz pierwszy w dziejach ludzkości sięgnięto po tak radykalne metody eksterminacji. Stworzono rozległą sieć obozów koncentracyjnych, prześcigano się w organizowaniu coraz bardziej wydajnych i oszczędnych sposobów zabijania.

Ta wojna to także miliony ofiar okaleczonych fizycznie i psychicznie, pozbawionych najbliższych, ograbionych z dobytku, walczących nie tylko o przetrwanie, ale też o zachowanie godności i o własne człowieczeństwo.

Motyw śmierci

Pojawia się on w każdym z opowiadań z cyklu Nałkowskiej Medaliony - jako zjawisko powszednie i wszechobecne. Doktor Spanner wykorzystuje ciała zmarłych do produkcji pomocy naukowych, wyrobu mydła i pergaminu. Śmierć zatraca związane z nią odwieczne tabu, wyrażane poszanowaniem szczątków ludzkich. Zostaje wprzęgnięta w tryby ekonomii, wykorzystana do celów praktycznych. Również z chęci zysku wyrywa się nieboszczykom złote zęby i ograbia ich z kosztowności.

Groźba śmierci jest zjawiskiem tak realnym, że jej widmo towarzyszy ludziom na każdym kroku. Organizowane są zbiorowe zabójstwa, śmierć jest nieodłącznym elementem transportu i przetrzymywania więźniów w koszmarnych warunkach, zabija się ludzi dla rozrywki. Przyczyną śmierci może być narodowość, niezdolność do pracy w wyniku choroby lub młodego wieku, przypadek.

Bezradność wobec własnego losu skłania ludzi do ekstremalnych zachowań. Upodlone i doprowadzone do ostateczności więźniarki jedzą ludzkie mięso. Ze strachu przed konsekwencjami nikt nie chce pomóc umierającej w pobliżu torów kobiecie. Najbardziej "ludzki" gest to zastrzelenie jej.

Dla niektórych życie okazuje się koszmarem gorszym od śmierci. Utrata najbliższych, brak nadziei, strach przed tym, co jeszcze może się wydarzyć, sprawiają, że śmierć wydaje się wybawieniem. Mieszkańcy getta skaczą z okien, by uniknąć spalenia żywcem. Bohater opowiadania Człowiek jest mocny pragnie umrzeć, gdy widzi zwłoki swoich najbliższych. Nieustanne obcowanie ze śmiercią okalecza ludzi psychicznie. Dotyczy to również dzieci, które - przeżywszy obozową traumę - bawią się w palenie Żydów.

Motyw cierpienia

Na kartach Medalionów cierpienie ukazane jest we wszystkich możliwych formach i odmianach. Ludzie są traktowani przedmiotowo, bici, poniewierani, głodzeni. Dokonuje się na nich eksperymentów medycznych, wykorzystuje ich jako darmową siłę roboczą. Żyją w nieludzkich warunkach, w niepewności jutra, nieustannym strachu przed śmiercią. Są świadkami przerażających scen: poniżania, torturowania i mordowania ich bliskich. Nie mają wpływu na własne życie: są przesiedlani, umieszczani w gettach, wywożeni do obozów zagłady, zmuszani do niewolniczej pracy. Muszą podejmować dramatyczne wybory, zmagać się rzeczywistością i własnymi słabościami.

Motyw Żydów

Żydzi ukazani są jako główne ofiary hitlerowskich prześladowań. Izolowanie ich w gettach i tzw. Judenstadt nie wystarczyło Niemcom. Żydzi byli podstępnie ograbiani z całego majątku, masowo mordowani w obozach koncentracyjnych. W uprawianej przez Niemców antyżydowskiej propagandzie oskarżani byli o chęć zawładnięcia światem. Mieli stanowić niższą kategorię ludzi, w związku z czym powinni być wyeliminowani.

Motyw kata i ofiary

Odzwierciedleniem tego motywu jest już motto, jakim autorka opatrzyła opowiadania. Sprawcą ukazanych w Medalionach dramatów są Niemcy, którzy wypowiedzieli Polsce wojnę i okupowali jej tereny, prowadząc na nich politykę bezwzględnych prześladowań. Oni zakładali oni getta, budowali obozy koncentracyjne, organizowali transporty więźniów. Żołnierze niemieccy rekrutowali się spośród przestępców i ludzi o podejrzanej przeszłości. Ich sadystyczne skłonności i wrodzoną bezwzględność podsycano odpowiednim szkoleniem i propagandą. Dzięki temu bez skrupułów wykonywali swoje zadanie: torturowali i zabijali. Ofiarami byli głównie Polacy i Żydzi, pozbawieni wszelkich praw i bezsilni wobec prześladowań.

W niektórych opowiadaniach ten oczywisty podział ról odbiega jednak nieco od schematu. Niemiecki oficer jest przerażony widokiem kobiet transportowanych w bydlęcych wagonach. Każe przynieść im wodę, by mogły się umyć. Z kolei ranna kobieta, której udało się wyskoczyć z pociągu, zostaje zastrzelona przez młodego człowieka z pobliskiego miasteczka. Okazuje on najwięcej zainteresowania jej sytuacją, jednak nie odważy się udzielić rzeczywistej pomocy.

Zobacz także:

Zofia Nałkowska - najważniejsze dzieła

Medaliony - symbolika tytułu

Medaliony - portret psychologiczny ofiar wojny

Medaliony - plan wydarzeń

Medaliony - motywy

Medaliony - krótkie omówienie

Medaliony - kompozycja i konwencja i literacka

Medaliony - jako dokument zbrodni hitlerowskich

Medaliony - czas i miejsce akcji

Medaliony - cytaty

Medaliony - bohaterowie

Medaliony - bibliografia