Wybory prezydenckie 2020. Ekspert o "brudnej" kampanii. "Najskuteczniejsza jest przed II turą"

- Zasada jest taka, że im bliżej samych wyborów, tym napięcie rośnie, a najskuteczniejsza tzw. brudna kampania to taka, którą robi się w ostatniej chwili - mówi w rozmowie z Gazeta.pl dr Sergiusz Trzeciak, ekspert od marketingu politycznego. - Niestety, podejście "cel uświęca środki" jest na krótką metę skuteczne - podkreśla.
Andrzej Duda i Rafał Trzaskowski
Czarek Sokołowski / AP

Gazeta.pl: Czym jest ten słynny czarny PR? Eksperci i doradcy ds. wizerunku nie lubią tego pojęcia, wychodząc założenia, że coś takiego nie istnieje. 

Dr Sergiusz Trzeciak: Czarny PR to nie jest pojęcie naukowe ani nawet branżowe, tylko czysto publicystyczne, a zatem każdy nadaje mu dowolne znaczenie. Skupiłbym się raczej na rozdzieleniu kampanii pozytywnej i negatywnej, przy czym, co istotne, kampania negatywna może być prowadzona zgodnie z prawem i zasadami etyki, jeśli oparta jest na faktach.  

Jakiś przykład? 

Dowolna sytuacja, w której nagłaśnia się zachowania kontrkandydata poprzez pokazywanie jego wpadek, niekonsekwencji czy mijania się z prawdą. Gdy robi się to otwarcie, mamy do czynienia z negatywną kampanią, będącą nieodłącznym elementem demokracji i w każdym kraju taki rodzaj kampanii funkcjonuje. Jeśli natomiast musiałbym jakoś zdefiniować tzw. czarny PR, to powiedziałbym, że są to działania o znamionach kampanii negatywnej, które jednocześnie przekraczają uniwersalne normy etyczne, nierzadko też prawne. Te działania z oczywistych względów nie są transparentne i rzadko kiedy zaangażowany jest w nie bezpośrednio konkurent polityczny. Zazwyczaj korzysta się w takim przypadku z usług tzw. farm trolli. Dopuszczam prowadzenie kampanii negatywnej, ale nigdy nie angażowałem się w "czarny PR" i jestem bardzo daleki od tej koncepcji.  

W jakich sytuacjach normy, o których pan mówi, zostają przekroczone?

Bodaj najbardziej pospolitym przykładem łamania prawa wyborczego jest niszczenie lub przerabianie plakatów wyborczych i innych materiałów kampanijnych kandydatów. Jeśli chodzi o stronę etyczną, to częstą praktyką jest rozsiewanie nieprawdziwych, tzw. fejkowych informacji przez portale, które udają wiarygodne media albo podszywają się pod nie poprzez podobieństwo samej nazwy. Obecnie to prawdziwa plaga.  

Dużo można ugrać w ten sposób? 

Niestety, podejście "cel uświęca środki" jest na krótką metę skuteczne. Zwłaszcza, jeżeli te zabiegi są dobrze stosowane i wyborcy nie mają okazji dowiedzieć się, kto tę tzw. brudną kampanię inspiruje. Wynika to także z podejścia ludzi do konsumpcji mediów, w szczególności mediów społecznościowych. Gdyby obywatele byli bardziej krytyczni wobec informacji, które otrzymują i zastanawiali się, jak udostępnienie danej wiadomości może rzutować na ich osobisty wizerunek, kampania oparta na kłamstwach byłaby po prostu niemożliwa. Odbiorcy mediów często ulegają pokusie, by przekazać informacje, które są szokujące i sensacyjne. Mamy zakorzenioną chęć bycia widocznymi w mediach społecznościowych, lubimy sprawiać wrażenie poinformowanych i zaangażowanych, często podajemy dalej dowolną informację. Dlatego winny jest nie tylko ten, który wytwarza nieprawdziwą informację, ale również osoby, które taki wiral przekazują dalej. Kampania oparta na nieprawdziwej informacji nie byłaby skuteczna, gdyby nie postawa obywateli. 

Czemu więc to miałoby działać tylko na krótką metę? 

Bo może się pojawić kryzys wizerunkowy, gdy okaże się, że jakaś informacja była inspirowana lub tworzona przez sztab polityka. Wtedy odpowiedzialność za hejt spada na samego kandydata. To też jest kwestia kalkulacji ryzyka. 

Założenie, że w sytuacji ujawnienia źródła nieprawdziwej informacji wyborcy wyrzekną się swojego kandydata, wydaje się bardzo optymistyczne.  

To oczywiście jest kwestia interpretacji. Wszystko zależy od tego, czy plemię moich zwolenników uwierzy w moją narrację. To typowe zjawisko przy polaryzacji, jaką mamy w Polsce. Mogę być agresywny i chamski, ale jeśli moje plemię mi uwierzy, wszystko będzie w porządku, a złymi hejterami będą wyłącznie moi oponenci. W obecnej rzeczywistości jesteśmy w stanie uzasadnić wszelkie wulgaryzmy, ataki na rodzinę, a nawet atakowanie dzieci w kampanii. Wielu wyborcom zaczyna to przeszkadzać dopiero, gdy uderza w polityków opcji, z którą się identyfikują. I znowu: to wynika w dużej mierze z postawy ludzi i braku krytycznego myślenia, bo jeśli ktoś myśli i ma standardy, które próbuje nałożyć na cały system, to mimo swoich sympatii politycznych uzna, że dane działania są nieetyczne. Nie ma podziału na złych polityków i dobrych obywateli, bo ludzie są odpowiedzialni za wybieranych przedstawicieli. 

Zobacz wideo „Rafał Trzaskowski reanimował Platformę Obywatelską”

Z punktu widzenia marketingowca politycznego atak na rodzinę to już przekroczenie granicy? 

To trzeba niuansować, jeśli członek rodziny jest sam zaangażowany w politykę lub czerpie korzyści z relacji politycznych, to uważam, że nie. W innych przypadkach ingerencja w strefę prywatną rodziny jest już bardzo wątpliwa etycznie. Na krótką metę, jeśli celem jest sprowokowanie polityka, takie działania mogą być też skuteczne, ale też do pewnego momentu, bo wyborcom może zrobić się żal atakowanej osoby. 

Marketingiem politycznym zajmuje się pan od wielu lat, jakie brudne zagrania najbardziej zapadły panu w pamięć? 

Wbrew pozorom często najbardziej jaskrawe przykłady dotyczą wyborów samorządowych. Kreatywność na szczeblu lokalnym bywa niesamowita. Spotkałem się już z fałszywymi materiałami wyborczymi, które zawierały błędy ortograficzne albo bardzo kontrowersyjne postulaty. Zdarzało się wyłudzanie naklejek wyborczych, którymi później zaklejano rozkłady komunikacji miejskiej, a ekstremalną sytuacją było naklejanie materiałów wyborczych konkurencji na nagrobkach przed 1 listopada, żeby ludzi zdenerwować. Pewna burmistrz opowiedziała mi, że jej pies został otruty, od innych samorządowców słyszałem, że przebijano im opony, dostawali SMS-y w stylu "wiem, do którego przedszkola chodzi twoja córka". Lokalni politycy lub ich współpracownicy rozpuszczali plotki o rzekomym romansie konkurenta, a w innym przypadku przekazywali takie informacji żonie, żeby go zniechęciła do startu w wyborach, pod groźbą, że zdjęcia z jego rzekomą kochanką zostaną opublikowane. Czasem najbliższe osoby nie wytrzymują takiej presji - jeden z burmistrzów opowiadał mi, że żona postawiła warunek: albo zrezygnujesz z polityki, albo się rozwiedziemy. I się rozwiedli.  

Wróćmy do kampanii prezydenckiej. Zauważa pan, żeby dotychczasowa kampania pod względem poziomu agresji odbiegała od tego, co obserwowaliśmy wcześniej? 

Trudno jest oceniać kampanię na tym etapie. Zasada jest taka, że im bliżej samych wyborów tym napięcie rośnie i najskuteczniejsza tzw. brudna kampania to taka, którą robi się w ostatniej chwili, czasem wręcz jeden lub dwa dni przed wyborami. Chodzi o to, aby konkurencja nie miała czasu przygotować pozwu lub zareagować w inny sposób. W zasadzie najskuteczniejsza kampania negatywna odbywa się przed II turą, bo wcześniej jest to zbyt ryzykowne. To ryzyko wynika także z tego, że kandydat może zrazić do siebie osoby, które potencjalnie mogłyby zagłosować na niego w II turze. Ponadto poprzez brutalną walkę na wczesnym etapie kampanii można zniechęcić do polityki wielu wyborców, którzy zamiast oddać głos na danego kandydata, oddadzą głos kogoś innego lub w ogóle nie pójdą do urn. 

W 2015 roku mieliśmy brudną kampanię?  

Wtedy obserwowaliśmy inne zjawisko. Najskuteczniejszą bronią, i ją wykorzystano w przypadku starcia Bronisława Komorowskiego z Andrzejem Dudą, jest ośmieszenie kontrkandydata. Do ówczesnego prezydenta przylgnęła łatka kogoś niepoważnego, nieporadnego. Taki wizerunek zdecydowanie nie mobilizuje elektoratu, bo nawet ludzie, którzy identyfikowali się wtedy z Platformą Obywatelską, woleli zostać w domu. Z drugiej strony w 2015 roku Andrzej Duda wniósł do kampanii powiew świeżości.  

Teraz efekt świeżości pomógł Rafałowi Trzaskowskiemu? 

Warto podkreślić, że poparcie dla prezydenta Dudy deklarowane w sondażach jeszcze kilka tygodni temu było bardzo wysokie, ale wynikało z metodologii prowadzenia sondaży. Pierwsze pytanie brzmiało "Czy zamierzasz brać udział w wyborach?" i po nim elektorat Platformy w znacznym stopniu wypadał, co przekładało się na wyższe poparcie obecnego prezydenta. Nie jest tak, że poparcie Dudy nagle spadło. Po prostu dość szybko deklarowana frekwencja z poziomu 30 proc. urosła do 50-60 proc. I taka mobilizacja elektoratu PO wynika w dużej mierze właśnie z efektu świeżości. Ponadto, do Małgorzaty Kidawy-Błońskiej przylgnęły już wpadki, gafy, powstał wizerunek osoby nieprzygotowanej do wyzwania, które przed nią stały. 

Wpadki i gafy chętnie wykorzystywane przez konkurentów. 

Takie ich wilcze prawo, a obowiązkiem sztabu jest nie dopuścić, by złapano kandydata na tym, że np. ktoś mu sufluje, jak było w przypadku Kidawy-Błońskiej. Szczególnie trudno zapanować nad takimi emocjami podczas spotkań z wyborcami, podczas których czasem celowo podejmowane są próby, by wywołać określoną reakcję. I można wtedy się bronić, że słowa kandydata zostały wyrwane z kontekstu albo, że polityk został obrażony, ale nikogo już to później nie obchodzi. Historycznym przykładem sprowokowania rywala była debata Kwaśniewski-Wałęsa. Kandydat SLD nie przywitał się z Wałęsą i nikt by tego nie zauważył, ale Wałęsa się zdenerwował i powiedział, że może Kwaśniewskiemu podać co najwyżej nogę. Prosty, ale sprytny i skuteczny zabieg. To bardzo częste w debatach, zwłaszcza takich, gdzie jest publiczność, a wśród niej osoby, których zadaniem jest wyprowadzenie z równowagi kontrkandydata.  

Żeby to zrobić, trzeba znać czuły punkt polityka. 

Tak i każdy ma czuły punkt. W przypadku Donalda Tuska to Kasia Tusk. Każdy atak na jego córkę wyprowadzi byłego premiera z równowagi. W przypadku Jarosława Kaczyńskiego takim impulsem jest jego brat, zmarły prezydent Lech Kaczyński. Nawet tak sprawni i doświadczeni politycy mają swoją piętę achillesową.  

---

Dr Sergiusz Trzeciak - ekspert ds. marketingu politycznego i wizerunku publicznego, autor 10 książek na temat marketingu politycznego i PR, partner w firmie Trzeciak|Chmal 

Więcej o: