Inkowie i inne ludy andyjskie - Indianie Ameryki prekolumbijskiej

Dzieje Indian andyjskich są słabiej zbadane niż historia Mezoameryki. Najlepiej spośród nich znana jest cywilizacja Inków .

Uważa się, że pierwsi ludzie dotarli do Ameryki Południowej przez dzisiejsza Panamę oraz, co jednak nie jest pewne, ale i niewykluczone, drogą morską z Azji. Najstarsze ślady obecności człowieka w Andach pochodzą XVIII wieku p.n.e .

Odkryto je w jaskini Pikimachay na terenie dzisiejszego Peru. Od tego czasu aż do momentu zaistnienia cywilizacji Inków , na obszarach należących współcześnie do Boliwii, Chile, Ekwadoru i Peru, istniały setki różnych kultur.

W IV wieku p.n.e. na terytorium obecnego Peru zaczęły powstawać pierwsze struktury rolnicze oraz ośrodki kultu religijnego. Oddawano cześć słońcu, księżycowi, wodzie i płodom rolnym, świątynie zaś wznoszono na niskich platformach lub zboczach gór. Ludność zaczynała przechodzić do osiadłego trybu życia.

III wiek p.n.e. przyniósł dynamiczny rozwój tkactwa, które stało się odtąd domeną ludów andyjskich.

Począwszy od 1200 roku p.n.e. Indianie andyjscy wytwarzali ceramikę i zajmowali się obróbką metali , a także tkali na krosnach . Umieli także uprawiać kukurydzę, ziemniaki i orzeszki ziemne . Żyli w niewielkich wioskach, zaczęły też powstawać pierwsze ośrodki handlowe .

Praprzodkowie Inków

Duży wpływ na mentalność i ustrój państwa Inków miała kultura ludu żyjącego nad rzeką Moche, w północnej części Ameryki Południowej i zwanego przez współczesnych badaczy Mochica. Cywilizacja ta trwała przez pierwsze osiem stuleci naszego wieku, po czym uległa wpływom pierwszego panandyjskiego imperium, Tiahuanaco - Huari .

Lud Mochica poświęcał dużo energii uprawie ziemi, co nie było łatwe na pustynnych terenach andyjskich. Aby móc je przetworzyć na pola uprawne, stworzono system nawadniający. Sieć kanałów odprowadzających wodę z rzek wymagała stałego nadzoru i konserwacji. Do tego potrzebna była rzesza robotników, którymi należało zarządzać w zaplanowany sposób. Rządy nad rolniczym ludem Mochica sprawowali wodzowie - kapłani, zaś ich władza miała absolutystyczny charakter.

Prócz ustroju społecznego Inkowie przejęli od Moche elementy mitologii. Lud Mochica czcił słońce i księżyc. W piramidzie będącej sanktuarium tego ostatniego odkryto na ścianach malowidła przedstawiające legendę o buncie przedmiotów (Mochica, którzy znali obróbkę metali, a także zajmowali się garncarstwem i tkactwem, mieli bogatą kulturę materialną). Narzędzia codziennego użytku zaczynają mówić, chodzić, chwytają ludzi do niewoli, miażdżą im twarze zabija ich własna broń. Również żywioły występują przeciwko człowiekowi, mają miejsce trzęsienia ziemi, powodzie, burze i pożary. Załamuje się dotychczasowy porządek świata, wszystko pogrąża się w chaosie, z którego ma się wyłonić nowa ludzka rasa, doskonalsza od poprzedniej.

Indianie andyjscy postrzegali historię człowieka jako serię kolejnych katastrof. Rolniczy tryb życia oddziaływał na ich światopogląd: uważali, że cyklicznie ze starego, obróconego w ruinę świata rodzi się nowy, który "dojrzewa", po czym ulega unicestwieniu.

Rysunki z Nazca

Cywilizacja Nazca istniała a w tym samym czasie co Mochica, tyle że w środkowej części Andów. Prócz zabytków w postaci budowli czy ceramiki, Nazca pozostawili po sobie sieć irygacyjną oraz zagadkowe rysunki , które przetrwały aż do współczesności. Znajdują się one na płaskowyżu położonym w południowo - zachodniej części Peru, w pobliżu miasta Nazca. Są tak wielkie, że można je ogarnąć wzrokiem dopiero lecąc samolotem. Przedstawiają zwierzęta, rośliny, człowieka, a także figury geometryczne o tajemniczych kształtach. Dotąd nie wyjaśniono, czemu służyły i dlaczego ich rozmiary są takie, by można je było oglądać w całości jedynie z góry.

Imperium panandyjskie Tiahuanaco - Huari

Przy zachodniej granicy dzisiejszej Boliwii, w dolinie jeziora Titicaca, w VIII wieku n.e. powstał ośrodek miejski Tiahuanaco , którego kultura ogarnęła swym zasięgiem większość ludów andyjskich. Wpływy Tiahuanaco sięgały aż do północnych wybrzeży Peru. Nie wiadomo, czy owa ekspansja miała charakter militarny i jak to się stało, że w całym paśmie Andów, na przestrzeni dziesiątek tysięcy kilometrów doszło do kulturowego ujednolicenia niemal wszystkich państw indiańskich.

Cywilizacyjna dominacja Tiahuanaco objęła także wojowniczą nację Huari , zamieszkującą środkową część Andów. Indianie ci prawdopodobnie podbili wcześniej lud Nazca i Mochica, następnie zaś połączyli siły z Tiahuanaco.

Jednak w IX wieku ekspansywność Tiahuanaco - Huari gwałtownie osłabła, miasta uległy wyludnieniu, zaś na północy na dawnych terenach Mochica powstawało państwo Chimu .

Królestwo Chimu

Nacja Chimu przejęła od ludu Mochica język oraz kult księżyca, a także utworzyła na ich ziemiach swą stolicę Chan - Chan , znajdującą się w pobliżu dzisiejszego miasta Trujillo.

Uważa się, że państwo Chimu rozciągało się wzdłuż północnej części wybrzeża Peru aż do jego współczesnej stolicy Limy i składało się z autonomicznych ośrodków skupiających się w dolinach rzek i odseparowanych od siebie pustyniami. Indianie Chimu , podobnie jak Moche, budowali kanały nawadniające obszary rolnicze oraz akwedukty i bardzo o nie dbali.

Podobnie jak u Mochica, ich władza była zcentralizowana , rzesze ludzi pracowały dla kasty panujących, jednak nie byli nimi już kapłani, ale rody urzędników i wojskowych.

Chan - Chan było precyzyjnie zaprojektowanym miastem. Podzielono je na dziesięć części oddzielonych od siebie murami. Przypuszcza się, że owo rozczłonkowanie Chan - Chan odzwierciedlało administracyjny podział państwa Chimu, za murami zaś mieszkali przedstawiciele poszczególnych ośrodków - państewek.

Tak jak Chimu wzorowali się na Indianach Mochica, tak Inkowie czerpali z wiedzy Chimu , których stolicę podbili w 1460 roku. Kultura Chimu była etapem pośrednim między Mochica a Inkami, którzy stali się ostatecznie spadkobiercami obydwu tych nacji.

Mit El Dorado

Na terenach dzisiejszej Kolumbii i Ekwadoru, miedzy drugą połową I wieku p.n.e. a pierwszą połową naszego stulecia rozwijała się słabo dziś znana kultura. Rejony te zamieszkiwali Indianie mówiącym językiem Czibcza. Żyli w małych plemiennych państewkach, zajmowali się, prócz uprawy ziemi, obróbką metali, a w szczególności złota, które otaczali czcią oraz ofiarowywali bogom.

Terytorium zamieszkiwane przez lud Czibcza określane jest niekiedy mianem krainy złota, El Dorado . Legenda głosi, że Indianie ci wszystkie przedmioty wytwarzali ze złota, gdy w rzeczywistości nauczyli się oni łączyć złoto z miedzią i wytwarzać tombak, który był twardszy i w codziennym użytku bardziej funkcjonalny. Na wyobraźnię hiszpańskich konkwistadorów bardzo działała też opowieść o zwyczajowej ofierze składanej bóstwu jeziora Gautavita. W trakcie tej ceremonii władca Indian był nacierany kleistą substancją, a następnie obsypywany złotym pyłem. Tak przyozdobiony szedł w procesji, która kończyła się gdy "złoty człowiek" wchodził do jeziora i pozwalał, by obmyła go woda. Tym samym bóstwo otrzymywało swą ofiarę.

W czasie najazdu Hiszpanów zamieszkująca tamte rejony ludność wrzucała złote przedmioty do jeziora, by wrogowie nie sprofanowali ich świętego kruszcu.

Imperium Inków

Słowo inka znaczy tyle co władca, pan . Inkascy władcy przybierali ten tytuł, zaś poddani czcili ich jako "panów wody". Stanowiła ona przedmiot kultu religijnego, obok słońca, księżyca, gwiazd i pioruna.

Inkowie początkowo żyli nad jeziorem Titicaca , na pograniczu dzisiejszych Boliwii i Peru. Istniało tam starożytne miasto Tiahuanaco , które opustoszało w niewyjaśnionych okolicznościach. Inkowie zachwyceni jego architekturą stworzyli mit, wedle którego ich najważniejszy bóg, Viracocha , założył owo miasto, wyrzeźbił posągi a następnie uformował ludzi na ich wzór i dopiero potem tchnął w nich życie.

Stolicą państwa Inków było Cuzco , gdzie w XI wieku ich władca Manco Capac założył dynastię, poślubiając swoją siostrę, co stało się następnie królewską tradycją. W czasach późniejszych podbojów miasto otoczono potężnymi murami, zaś w jego centrum wznosił się pałac Inki oraz świątynia słońca. Pachacutek wprowadził kult słońca zwanego Inti Illapa . Jako główne święta obchodzono zatem przesilenie słoneczne i zrównanie dnia z nocą (Inti Raymi).

W XIV wieku Inka Viracocha i jego syn Pachacutek ruszyli na podbój ziem północnych. W XV wieku dominacja Inków sięgała od północnego Ekwadoru do środkowego Chile. Ich imperium miało powierzchnię 720 tysięcy kilometrów kwadratowych i zostało podzielone na cztery prowincje. Również płody rolne dzielili Inkowie na cztery części, przynależne kolejno:

Ince i jego rodzinie, kapłanom i miejscom kultu, wdowom i sierotom (aspekt socjalny) oraz pozostałym mieszkańcom.

W ramach prowincji ludność inkaska podzielona była na wspólnoty liczące co najmniej dziesięć domostw. Ludzie spędzali swoje życie w ich obrębie. Nie wolno im było podróżować ani zmieniać miejsca zamieszkania. Ustrój państwa wymuszał na nich funkcjonowanie w ramach określonej grupy, która stanowiła podstawową siłę wytwórczą.

Władcy inkascy nie postrzegali członków swego państwa jako indywidualnych jednostek, ale raczej jako masę ludzką, którą trzeba było utrzymać w ryzach. Udawało się to dzięki precyzyjnej organizacji państwowej. Aby umocnić władzę na świeżo podbitych ziemiach, przesiedlano na nie całe grupy poddanych. W imperium Inków nie istniało pojecie własności prywatnej ani pieniądza. Handel był jedynie wymienny, nie wykraczający poza lokalną skalę.

Inkaskie rolnictwo było różnorodne i prócz pożywienia dostarczało materiałów tkackich. Inkowie znali motykę, której końcówkę wykonywali z brązu. Uprawiano ziemniaki, kukurydze, kokę, ryż górski i bawełnę oraz hodowano lamy, alpaki, wigonie dla pozyskania ich mięsa i wełny, a także świnki morskie jedynie dla mięsa.

Prócz rolnictwa i znakomitego tkactwa Inkowie zajmowali się też obróbką metali (w tym srebra i złota) oraz byli znakomitymi architektami. Swe budowle wykonywali bardzo precyzyjnie i z uwzględnieniem ukształtowania terenu. Wznoszono je z różnej wielkości kamieni bez zaprawy. Budowano także brukowane ulice oraz konstruowano mosty wiszące. W całym imperium inkaskim istniało 16 tysięcy km dróg. Wzdłuż nich stawiano zajazdy dla chasqui , biegaczy, którzy metodą sztafetową przenosili rozkazy i inne informacje. W ten sposób funkcjonowała inkaska poczta kurierska. Zamiast pisma Inkowie posługiwali się systemem węzełkowym, zwanym quiptu. Używali do tego różnokolorowych sznurków, które rozmaicie wiązali.

Kolejnym przejawem inkaskiej precyzji może być sztuka lekarska. Indianie ci potrafili dokonywać skomplikowanych operacji chirurgicznych oraz stosowali hipnozę.

Należy podkreślić, że na zdobycze cywilizacyjne imperium składały się osiągnięcia innych ludów andyjskich, przez Inków podbitych. Olbrzymie państwo rozwijało się kosztem wolności osobistej swoich mieszkańców. Zanim w pierwszej połowie XVI wieku doszło do jego upadku, było trawione wojną domową, zaś w stanie osłabienia stało się łupem hiszpańskiej konkwisty. Jego ostatni władca Atahualpa został pojmany i mimo zapłacenia okupu zamordowany w 1533 roku przez ludzi Francisco Pizarro .

Więcej o: