Historia Chin do upadku Cesarstwa

Chiny stanowią jedną z najstarszych cywilizacji świata, mogą szczycić się także jedną z najdłuższych tradycji państwowych na świecie. Wysoko rozwinięta cywilizacja Chin przyniosła kulturze światowej bardzo wiele wynalazków, często odkrywanych niezależnie od rozwoju kultury materialnej w Europie. Państwo Środka jest bardzo ważnym elementem mapy kulturowej i politycznej świata od niemalże trzydziestu stuleci.

W XXI wieku Chiny odzyskują pozycję najważniejszego ośrodka państwowego w Azji, w erze coraz większego znaczenia Oceanu Spokojnego wraz ze Stanami Zjednoczonymi i Indiami mogą stworzyć nową triadę najważniejszych mocarstw świata. Pozostają także najbardziej licznym państwem w historii świata, w 2009 roku liczba mieszkańców Chińskiej Republiki Ludowej przekraczała 1 miliard 330 milionów osób.

Legendarne początki kultury chińskiej

Historia osadnictwa człowieka w Chinach sięga 5000 lat przed naszą erą, kiedy to na obszarze dzisiejszych Chin ukształtowały się wysoko rozwinięte kultury rolnicze. Legendarne początki Chin zostały opisane w II wieku przed naszą erą przed chińskiego starożytnego historyka Simy Qiana .

Wedle legendy, cywilizację chińską założyło Trzech Czcigodnych władców Nieba, Ziemi i Ludzkości. Mieli ono władać Chinami od XXIX do XXIII wieku przed naszą erą. Następnie mieli przekazać władzę Pięciu Cesarzom , opisywanym jako władcy pełni mądrości, wielcy wynalazcy i innowatorzy. W chińskich legendach najważniejszą rolę odgrywa Żółty Cesarz Huang Di , uważany za wynalazcę pisma, kalendarza, kompasu i medycyny . Huang Di uważany jest za protoplastę pierwszej, nadal wpół legendarnej dynastii Xia, uważany jest za praojca wszystkich Chińczyków.

Kształtowanie się Cesarstwa Chińskiego

W rzeczywistości najstarszy ośrodek władzy państwowej wykształcił się po XIII wieku w dolinie rzeki Huang He , w okresie starożytnym Chiny rozbite były na szeregu rywalizujących ze sobą królestw. Najważniejszym starożytnym okresem dla Chin trwał od VIII do III wieku przed naszą erą . Wtedy też wykształciły się najważniejsze systemy filozoficzne i religijne wyznaczające drogę dla kultury chińskiej.

Od VIII do V wieku przed naszą erą trwał okres zwany Czasem Wiosen i Jesieni , od nazwy kroniki, której autorstwo przypisywane jest Konfucjuszowi . Był to czas walk pomiędzy ponad 200 chińskimi państewkami, dążącymi do konsolidacji i centralizacji władzy. W kolejnym okresie, zwanym Walczących Królestw , z ponad 200 państewek poprzedniej epoki pozostało tylko siedem, z których najsilniejsze, Qin , w 221 roku podbiło całe Chiny i utworzyło Cesarstwo, które trwało aż do 1911 roku.

Konfucjanizm i inne ruchy filozoficzno-religijne

Okres kształtowania się jednolitego państwa chińskiego był także czasem burzliwego rozwoju myśli filozoficznej, religijnej i społecznej, które są wyznacznikiem dla kultury chińskiej. Do najważniejszych z nich należą konfucjanizm, taoizm, legizm i motizm .

Tworzący w V wieku przed nasza erą Konfucjusz zaproponował całościowy, choć otwarty system filozoficzno-społeczno-religijny , którego celem jest zapewnienie harmonii w życiu społecznym i niedopuszczenie do wojen. Podstawowymi założeniami konfucjanizmu jest zachowanie kultu przodków, zachowanie hierarchii zarówno w rodzinie zgromadzonej wokół głowy rodu, jak i w społeczeństwie.

Odzwierciedleniem porządku, jaki powinien panować na ziemi jest niebiański spokój , który możliwy jest także na ziemi poprzez dochowanie tradycji i szczegółowym obyczajom. Za największą cnotę konfucjanizm uznaje niezłomną wolę człowieka do dążenia do realizacji niebiańskiego spokoju. Rolą państwa w systemie konfucjańskim jest powielenie roli rodziny w życiu społecznym. Konfucjanizm promuje sztukę negocjacji i obrony przed polityką agresji .

Taoizm jest systemem filozoficznym, a następnie eklektycznym systemem religijnym, otwartym na inne wierzenia - buddyzm, animizm. Wykształcił się pomiędzy VI a II wiekiem przed naszą erą. Poprzez tao rozumieć należy nieopisaną esencję wszechświata. Powinnością człowieka jest wuwei , a więc poddanie się esencji świata i działanie zgodnie z jego istotą . Taoizm filozoficzny jest bliski stoicyzmowi. W powiązaniu z miejscowymi wierzeniami taoizm jako postawa filozoficzna stał się także systemem religijnym. W późniejszych wiekach chińskie wierzenia taoistyczne zespoliły się z pochodzącym z Indii buddyzmem , tworząc buddyzm chan i kulturę zen .

Na państwowość chińską wielki wpływ odegrał także legizm , system filozofii państwa i prawa wykształcony pod wpływem konfucjanizmu u zarania Cesarstwa Chińskiego. Legizm kładł nacisk na role prawa stanowionego. Tak, jak konfucjanizm, promował posłuszeństwo i rygorystyczną hierarchię społeczną. Inaczej niż konfucjanizm rozumiał jednak rolę armii, której nie dezawuował, dopuszczał przymus i zalecał powszechność systemu nagród i kar. W V wieku przed naszą erą ukształtował się także motizm , system etyki państwa. Wedle założeń motizmu, konfucjańską koncepcję niebiańskiego spokoju należy rozumieć w wymiarze teistycznym, boskim, poprzez uniwersalną, wręcz personifikowaną pod postacią postaci nadprzyrodzonych dobroć. Zadaniem państwa jest tym samym zapewnienie władzy absolutnej wręcz przymuszającej do realizacji niebiańskiego spokoju na ziemi. Motizm popierał pacyfizm Konfucjusza, ale rozszerzał go wprowadzając ideę uniwersalnej dobroci i nieagresji.

Cesarstwo Chin

Cesarstwo Chińskie istniało nieprzerwanie od roku 221 przed naszą erą do 1911, choć z biegiem czasu Państwo Środka przeżywało okresy rozkwitu i upadku. Rządzone było przez osiem głównych dynastii. Przedstawiciele pierwszej dynastii Qin , rządzącej przez niespełna ćwierć wieku, wywodzącej się z okresu walk siedmiu królestw, zgodnie z filozoficznymi założeniami epoki stworzyli sprawny, scentralizowany aparat państwowy i odgrodzili Chiny od agresywnych plemion Azji Środkowej Wielkim Murem Chińskim . Z czasów dynastii Qin pochodzi też jednolity standard pisma chińskiego, odpowiadającego wielu dialektom, a także system miar, wag i jednolity system walutowy.

Druga dynastia - Han , rządziła Chinami od II wieku przed naszą erą do II wieku naszej ery. W tym okresie utrwalił się konfucjański system wartości, ugruntowała się scentralizowana biurokracja i poszanowanie dla władzy Cesarza jako głowy państwa odpowiadającej głowie rodziny. Chiny dostały się też pod wpływ kultury buddyzmu. Wykształcił się także jedwabny szlak otwierający Chiny na sporadyczne kontakty z Zachodem, w tym basenem Morza Śródziemnego i Europą. Kultura dynastii Han w zasadzie przetrwała aż do upadku Cesarstwa.

Okres od upadku dynastii Han do VI wieku był pierwszym czasem upadku państwa chińskiego. W VI i VII wieku odrodzonym państwem rządziła dynastia Sui i wtedy to zapoczątkowano budowę Wielkiego Kanału o długości ponad 1800 kilometrów, łączącego sześć wielkich rzek. Do dziś Wielki Kanał jest największą budowlą hydrologiczną.

Pomiędzy VII i X wiekiem Chinami rządziła dynastia Tang . W tym okresie Chiny ugruntowały swoją buddyjską tożsamość i w sposób bezprecedensowy otworzyły się na świat. Był to okres największego znaczenia jedwabnego szlaku, który stał się głównym szlakiem handlowym Eurazji. W okresie średniowiecznego regresu w Europie, Chiny stały się najpotężniejszym państwem świata. Za dynastii Tang stały się też terenem osiedlenia kolonii Żydów i Chrześcijan.

Od X do XIII wieku Chiny przezywały pierwszy okres najazdów zewnętrznych. Rdzennie chińska dynastia Song została zepchnięta na południe kraju, tymczasem na północy powstało nowe Cesarstwo Liao utworzone przez Kitanów, lud przybyły z Mandżurii. Od nazwy tego państwa pochodzi termin "Kataj ", nazwa nadana Chinom przez Europejczyków w średniowieczu.

Cesarstwo Liao zostało podbite przez własnych wasali, Dżurdżenów , którzy utworzyli Cesarstwo Jin . W XIII wieku Chiny uległy najazdowi Mongołów Czyngis Chana . Wnuk Czyngis Chana Kubilaj Chan ogłosił się Cesarzem Chin i założycielem nowej dynastii Yuan . Władza Mongołów w Chinach zakończyła się wraz z powstaniem zainicjowanym przez mnichów buddyjskich. We wszystkich tych przypadkach, tak Kitanowie, jak i Dżurdżeni i Mongołowie, ulegli sinizacji i kontynuowali sprawowanie władzy wedle tradycji i modelu chińskiego.

Od XIV do XVII wieku krajem rządziła dynastia Ming . Jej okres był czasem największych osiągnięć kultury materialnej i technicznej, a także stabilizacji gospodarczej i politycznej. Dynastia Ming obrała doktrynę izolacjonizmu dla Chin , której symbolem było odbudowanie zniszczonego przez najazdy poprzednich wieków Wielkiego Muru Chińskiego. Izolacjonizm Chin stał jednak w sprzeczności z kolonialną ekspansją mocarstw europejskich. Na chińskim wybrzeżu faktorie handlowe prowadzili Portugalczycy i Brytyjczycy, rywalizację o rynek chiński prowadzili też Francuzi. W połowie XVII wieku najazdu na Chiny dokonali Mandżurowie wezwani przez Portugalię dla zapewnienia interesów jej faktorii handlowych. Mandżurowie, poprzez ostatnią dynastię Qing , zarządzali coraz bardziej upadłym państwem popadającym w coraz większą zależność od mocarstw Europy.

Okres kolonialny i upadek Cesarstwa Chin

Zależność od Europy uwidoczniła się w pierwszej połowie XIX wieku. Gdy administracja cesarska wprowadziła embargo na dostawy towarów spoza Chin i ograniczenia w handlu dla zapewnienia zysków państwa ze sprzedaży herbaty, jedwabiu i ryżu, kupcy brytyjscy i francuscy, dla zrównoważenia wymiany handlowej, zaczęli masowo sprowadzać do Chin opium. Na polecenie Cesarza celnicy chińscy zablokowali brytyjskie i francuskie statki handlowe w porcie Kanton i zniszczyli ładunek szkodliwego narkotyku, spopularyzowanego jednak na chińskiej prowincji. Poskutkowało to pierwszą wojną opiumową lat 1839 - 1842, na skutek której wyznaczono pięć chińskich portów otwartych na handel międzynarodowy, w tym Hong Kong pod kontrolą wielkiej Brytanii.

Wyniki pierwszej wojny opiumowej świadczyły o utracie zdolności Chin do prowadzenia własnej polityki wewnętrznej i zagranicznej. Co więcej, zalew europejskich towarów poprzez pięć otwartych portów zrujnował chiński przemysł tkacki i doprowadził do zubożenia ludności, co poskutkowało w latach 1852 - 1864 wielkim powstaniem ludowym zwanym powstaniem tajpingów .

Osłabienie Cesarstwa Chińskiego skłoniło Wielką Brytanię, Francję, ale też Stany Zjednoczone, do wysunięcia nowych żądań jeśli chodzi o otwarcie rynku chińskiego na ich towary, w tym narkotyki (opium). Odmowa Chin poskutkowała drugą wojną opiumową , trwającą do 1860 roku, mającą charakter karnej ekspedycji kolonialnej. Druga wojna opiumowa ustanowiła swobodę handlu w Chinach dla kupców brytyjskich, francuskich, ale też amerykańskich i rosyjskich. Mocarstwa europejskie uzyskały suwerenne prawa do chińskich portów, na które nakładano koncesje. Co więcej, po wojnie z Francją o Indochiny, Cesarstwo Chińskie utraciło swoją flotę. W latach 1894 - 1895 miała miejsce wojna chińsko-japońska , podczas której Chiny utraciły panowanie nad Koreą. Ekspansja gospodarcza Rosji i budowa kolei transsyberyjskiej sprawiły, że Chiny utraciły kontrolę nad swoim północnym pograniczem.

Kryzys społeczny i gospodarczy Chin wywołany faktyczną kolonizacją kraju przez mocarstwa europejskie i rozpad administracji cesarskiej doprowadził do ukształtowania się tajnych antyeuropejskich stowarzyszeń, które w latach 1899 - 1901 wywołały powstanie znane jako powstanie bokserów. Podczas rozruchów powstańcy atakowali wszystko to, co kojarzyło się z europejską dominacją nad Chinami - mordowano przybyszów z Europy, niszczono środki handlu międzynarodowego, wyroby pochodzące spoza Chin, ośrodki misjonarskie. W okresie powstania po jego stronie opowiedziała się chińska administracja i Cesarzowa Ci Xi . Powstanie upadło jednak na skutek interwencji wojsk mocarstw Europy, Stanów Zjednoczonych i Japonii pod wodzą Niemiec. Upadek powstania oznaczał faktyczną utratę suwerenności przez Cesarstwo Chin na rzecz mocarstw kolonialnych.

Kolonizacja Chin i upadek władzy cesarskiej sprawiły, że w kraju, pomimo upadku powstania bokserów , kwitły organizacje spiskowe dążące do obalenia nieudolnego cesarstwa i ustanowienia republiki. Najważniejszą z nich okazała się Liga Związkowa założona w Japonii w 1905 roku z Sun Jat Senem na czele. W 1911 roku, niezadowolenie społeczne wywołane serią nacjonalziacji przeprowadzonych przez władze cesarskie przerodziło się w powstanie, zwane rewolucją Xinhai , na skutek którego poszczególne prowincje kraju ogłaszały niepodległość i ustrój republikański.

Przedstawiciele niepodległych prowincji zebrani w Nankinie ogłosili z dniem 1 stycznia 1912 roku powstanie Republiki Chińskiej z Sun Jat Senem jako prezydentem. 12 lutego 1912 roku ostatni, niepełnoletni cesarz Pu Yi abdykował na warunkach rewolucjonistów. W następnych miesiącach nowa Republika Chińska została uznana przez pozostałe państwa oprócz Mongolii i Tybetu, które ogłosiły własną niepodległość.

Ustanowienie republiki nie zakończyło okresu niepokojów w Chinach. Republika, w której władze przejęła Partia Narodowa Kuomintang , była areną nieustannej wojny domowej. W okresie 1931 do 1945 Chiny były okupowane przez imperialną Japonię . Po kolejnej wojnie domowej lat 1945 - 1949 w Chinach postała komunistyczna Chińska Republika Ludowa, a władze Kuomintangu, nawiązującego do tradycji rewolucji 1911 i 1912 roku, zachowały władze jedynie nad Republiką Chin na Tajwanie.

Więcej o: