Jak manipuluje się wyborami i czym jest gerrymandering, o którym pewnie nigdy nie słyszeliście?

Wybory przedstawicieli do organów publicznych - takich jak sejm, senat, rada gminy, wójt lub prezydent - przeprowadza się w okręgach. Okręg wyborczy jest jednostką podziału terytorialnego, w granicach której zlicza się głosy i ustala zwycięzców wyborów. Ostateczny wynik wyborów to najczęściej prosta suma wyników z okręgów.

Wielkość (liczba mandatów do zdobycia) i kształt (geometria) okręgów wyborczych może mieć istotny wpływ na wynik wyborów, dlatego ważne jest, aby organ odpowiedzialny za tworzenie granic okręgów był politycznie niezależny. W Polsce na potrzeby przeprowadzenia wyborów do rad gmin strukturę okręgów wyborczych uchwala rada gminy, co jednak ulegnie zmianie, ponieważ rysowaniem granic okręgów od przyszłego roku ma zajmować się komisarz wyborczy.

Okręgi wyborcze - do czego służą?

W każdym okręgu wyborczym do podziału jest co najmniej jeden mandat, przykładowo w wyborach do Senatu od 2011 r. stosuje się podział kraju na 100 jednomandatowych okręgów. Wybory do Sejmu przeprowadza się obecnie w 41 okręgach wyborczych, w których wybiera się od 7 do 20 mandatów. Z drugiej strony, w wyborach prezydenckich Polsce stosuje się tylko jeden jednomandatowy okręg wyborczy, obejmujący cały kraj.

Wybory - w jaki sposób kształt okręgu wpływa na ich wynik?

Manipulację kształtem okręgów wyborczych określa się terminem gerrymandering. Termin ten pochodzi od nazwiska gubernatora stanu Massachusetts Elbridge Gerry'ego z Partii Demokratyczno-Republikańskiej (tzw. The Jeffersonian Republican party), który w 1812 r. podpisał ustawę, która zmieniła granice okręgów wyborczych. Zmiana została przeprowadzona w taki sposób, że struktura okręgów stosowanych w wyborach do Senatu stanowego Massachusetts stała się korzystna dla kandydatów Partii Demokratyczno-Republikańskiej.

Jeden z powstałych wtedy okręgów wyborczych został później na łamach jednej z bostońskich gazet ("Boston Gazette" z 26 marca 1812 r.) przedstawiony w satyryczny sposób jako dziwny kształt mający przypominać salamandrę (Gerry-[Sala]mander). Od tamtej chwili terminem gerry-mander określano okręgi, które poddane zostały manipulacji w celu poprawienia wyniku partii lub poszczególnych kandydatów.

The Gerry-ManderThe Gerry-Mander Public Domain

Jak działa gerrymandering? Na rysunku poniżej przedstawiono trzy różne podziały na cztery jednomandatowe okręgi wyborcze. Rozkład przestrzenny wyborców jest jednakowych we wszystkich trzech obszarach. Obszary różnią się jedynie granicami okręgów. W każdym okręgu na mandat przypada taka sama liczba wyborców przedstawionych jako kwadraty i koła (6 wyborców na mandat).

Każdy z przedstawionych podziałów skutkuje jednak innym wynikiem elekcji. Na pierwszym obszarze od góry wygrywa partia reprezentowana przez kwadraty, na środkowym mamy remis, natomiast na ostatnim rysunku, stosunkiem 3:1, wygrywa partia oznaczona kołem.

The Gerry-ManderGazeta.pl

A więc, jak pokazano na rysunku, gerrymandering umożliwia zmianę wyniku wyborów poprzez zmianę granic okręgów wyborczych, ale bez zmiany przestrzennego rozkładu głosów wyborców.

Kolejny rysunek ilustruje praktyczne zastosowanie gerrymanderingu na przykładzie wyborów do Izby Reprezentantów w USA. Przyglądając się nietypowym kształtom sąsiadujących okręgów nr 4 (kolor czerwony) i nr 7 (kolor pomarańczowy), można mieć wątpliwości do do przyczyn ustalenia takiego właśnie kształtu granic okręgów. Okazuje się, że taki podział na okręgi jest związany z rozkładem przestrzennym dwóch grup społecznych zamieszkujących omawiane terytorium. Na terytorium okręgu nr 7 większość mieszkańców, ok. 55%, to Afroamerykanie. Następną co do wielkości grupą etniczną są biali, którzy stanowią ok. 32% mieszkańców. Z tego okręgu wyborczego nieprzerwanie od 1997 r. kongresmenem jest D. K. Davis, który reprezentuje dominującą grupę rasową na tym terenie.

Z kolei w okręgu nr 4, który można ocenić jako jeden z najbardziej wyrafinowanych przykładów zastosowania gerrymanderingu, nieprzerwanie od 1992 r. wybory do Izby Reprezentantów zwycięża L. Gutierrez (Partia Demokratyczna), kandydat dominującej na tym obszarze grupy ludności latynoskiej, która stanowi blisko 70% mieszkańców.

The Gerry-ManderGazeta.pl

Wybory samorządowe 2018. Gerrymandering w Polsce?

Wybory samorządowe w Polsce nie dają dużego pola manewru w kontekście stosowania gerrymanderingu. Wynika to z ograniczonej dowolności w ustalaniu granic okręgów. Co do zasady:

  • Okręgiem w wyborach do rad gmin jest jednostka pomocnicza (sołectwo, osiedle itp.),
  • Okręgiem wyborczym w wyborach do rady powiatu jest gmina,
  • Okręgiem wyborczym w wyborach sejmiku województwa jest powiat (lub miasto na prawach powiatu).

Art. 417 Kodeksu wyborczego stanowi, że okręg wyborczy obejmuje część obszaru gminy. Przy podziale na okręgi, zgodnie z treścią § 2 i § 4 tego artykułu, należy uwzględnić podział gminy na jednostki niższego rzędu - tzw. jednostki pomocnicze (czyli: sołectwa, osiedla, dzielnice itp.). Ustawodawca przyjął, że na terenach wiejskich okręgiem wyborczym jest jednostka pomocnicza gminy (np. sołectwo). Jednak, gdy istnieje taka konieczność, jednostki pomocnicze łączy się w celu utworzenia okręgu bądź dzieli na dwa lub więcej okręgów. Dzieje się tak, gdy wynika to z potrzeby zachowania tzw. jednolitej normy przedstawicielstwa.

Jednolitą normę przedstawicielstwa, czyli wskaźnik określający liczbę mieszkańców przypadających na jeden mandat, w wyborach do ciał kolegialnych, wyznacza się poprzez podzielenie liczby mieszkańców gminy przez liczbę dostępnych mandatów (Kodeks wyborczy 2011, art. 419).

Niebieskim kolorem oznaczono jeden z okręgów wyborczych (złożony z sołectw) stosowanych w gminie Grodzisk MazowieckiNiebieskim kolorem oznaczono jeden z okręgów wyborczych (złożony z sołectw) stosowanych w gminie Grodzisk Mazowiecki 

Możliwość skutecznego manipulowania granicami okręgów wyborczych zależy przede wszystkim od przepisów, które określają podmiot odpowiedzialny za rysowanie granic okręgów. Aby wyeliminować gerrymandering, procedura podziału na okręgi wyborcze musi być odpolityczniona - za tworzenie granic okręgów wyborczych powinna odpowiadać politycznie niezależna komisja. Jeżeli chodzi o wybory gminne, obecnie strukturę okręgów wyborczych uchwala rada gminy, a więc właściwie większość polityczna w radzie. Ponadto, prawo wyborcze powinno wymagać zgodności granic okręgów z granicami jednostek podziału administracyjnego (uwzględnienie tzw. granic politycznych) - eliminuje to dowolność w tworzeniu kształtów okręgów.

Warto podkreślić, że nawet nietypowy kształt okręgu wyborczego (zob. rys. 3)- jak na mapie powyżej - nie jest wystarczającym dowodem, by przesądzać o stosowaniu gerrymanderingu. Konieczne jest udowodnienie związku pomiędzy modyfikacją granic okręgów wyborczych a potencjalnym zyskiem podmiotu (kandydata/partii), który zainicjował zmiany. Celem gerrymanderingu jest bowiem odniesienie korzyści wyborczych przez określonego kandydata lub ugrupowanie.

Artykuł został przygotowany przez Zespół Badań Wyborczych Uniwersytetu Łódzkiego
Maciej Onasz, Michał Pierzgalski, Paweł Stępień

Więcej o: