"Mamy rzecz najważniejszą". Polska i świat świętują 40 lat porozumień sierpniowych i "Solidarności"

40 lat temu PRL-owska władza uległa strajkującym i przystała na ich postulaty. Podpisanie m.in. przez Lecha Wałęsę porozumień sierpniowych pozwoliło na stworzenie niezależnego związku zawodowego i rozpoczęło tzw. Karnawał Solidarności. Przerwany przez późniejsze represje i stan wojenny, był podwaliną przemian ustrojowych i końca PRL.

- Wracamy do pracy 1 września. (…) Czy osiągnęliśmy wszystko, czego chcieliśmy, czego pragniemy, o czym marzymy? Zawsze mówię szczerze i otwarcie to, co myślę. I teraz powiem szczerze - nie wszystko, ale wszyscy wiemy, że uzyskaliśmy bardzo wiele. (...) Resztę też uzyskamy, bo mamy rzecz najważniejszą: nasze niezależne, samorządne związki zawodowe. To jest nasza gwarancja na przyszłość - mówił Lech Wałęsa dokładnie 40 lat temu. 

Dziś mija 40. rocznica podpisania porozumień sierpniowych, zawartych przez komunistyczne władze i protestujących robotników.  31 sierpnia 1980 roku o godzinie 16.40, po 18 dniach strajku okupacyjnego w Stoczni Gdańskiej i po przystąpieniu do strajków solidarnościowych 700. zakładów pracy z całej Polski, został podpisany historyczny układ. Sierpniowe porozumienie otworzyło drogę do powstania "Solidarności" i rozpoczęło przemiany ustrojowe w Polsce.

W Gdańsku i nie tylko odbywają się uroczystości upamiętniające podpisanie porozumień i początek "Solidarności". Na popołudnie zaplanowane są obchody państwowe z udziałem m.in. prezydenta Andrzeja Dudy. W poniedziałek rano przed bramą Stoczni Gdańskiej i Pomnikiem Poległych Stoczniowców był były prezydent i lider Solidarności Lech Wałęsa, Władysław Frasyniuk, a także politycy Koalicji Obywatelskiej, w tym marszałek Senatu Tomasz Grodzki.

Solidarność upamiętniona na świecie

Rocznica podpisania porozumień sierpniowych i powstania Solidarności jest świętowana także poza Polską. Z tej okazji barwami polskiej flagi podświetlono m.in. wodospad Niagara, zaś na Figurze Chrystusa Zbawiciela w Rio de Janeiro wyświetlono znak Solidarności.

Iluminacja świetlna ze znakiem Solidarności zostanie dziś wyświetlona na gmachu konsulatu RP w Nowym Jorku i polskiej ambasady w Waszyngtonie. Animacja poświęcona Solidarności zostanie też pokazana na Times Square w Nowym Jorku.

Wypowiedź kanclerz Niemiec Angeli Merkel z okazji 40-lecia Solidarności opublikowano na Twitterze ambasady Niemiec w Polsce.

- Kobiety i mężczyźni Solidarności są bohaterami europejskiej wolności, którzy także na mnie wywarli wpływ. (...) Ich pragnienie wolności wprawiło w ruch lawinę, która ostatecznie obaliła mur berliński i żelazną kurtynę - powiedziała. 

15 miesięcy Karnawału Solidarności

W wyniku podpisania porozumień sierpniowych rząd zgodził się m.in. na: legalizację nowych, niezależnych, samorządnych związków zawodowych, prawo do strajku, budowę pomnika ofiar Grudnia 1970 roku, transmisje niedzielnych mszy św. w Polskim Radiu oraz ograniczenie cenzury.

W sierpniu 1980 narodził się trwający 15 miesięcy okres względnej wolności w komunistycznym państwie oraz powstał ruch robotniczy, ruch społeczny, który przeistoczył się w 10-milionowy NSZZ "Solidarność". Okres wolności Polaków - potocznie nazywany Karnawałem Solidarności - zakończony został stanem wojennym w latach 1981-1983. Sierpień 1980 był impulsem do przemian systemowych, które w ostateczności doprowadziły do upadku PRL i innych krajów demokracji ludowej z bloku wschodniego, odzyskania suwerenności przez Polskę oraz powstania III Rzeczypospolitej.

Jak doszło do podpisania porozumień sierpniowych 

Strajki zaczęły wybuchać spontanicznie od 1 lipca 1980 roku, jako bezpośrednia reakcja na podwyżki cen mięsa i wędlin, wprowadzone przez ekipę rządzącą Edwarda Gierka. Stopniowo ogarniały cały kraj. Do protestów przyczyniły się pogarszające się od dłuższego czasu warunki życia robotników, zwolnienia ludzi z pracy, a także przekonanie stoczniowców, że istniejące związki zawodowe zależne od władz, w rzeczywistości nie dbają o ich interesy.

Do jednej z pierwszych fal strajków doszło w dniach 8-24 lipca w Lublinie i regionie. Objęły ponad 150 zakładów pracy na Lubelszczyźnie. Strajki były wstępem do dalszych wydarzeń na wybrzeżu. Jak czytamy w Encyklopedii Solidarności, lubelskie strajki "udowodniły skuteczność zastosowania masowych protestów w zakładach pracy bez używania przemocy. W środowiskach pracowniczych w kraju przełamana została bariera strachu przed represjami ze strony władz".

Ogromną rolę odegrał strajk w Stoczni Gdańskiej, rozpoczęty 14 sierpnia przez robotników związanych z Wolnymi Związkami Zawodowymi (tworzone w konspiracji od 1978 roku): Jerzego Borowczaka, Bogdana Felskiego i Ludwika Prądzyńskiego. Gdańsk stał się nieformalnym centrum akcji protestacyjnej. Kilka wydziałów stoczni zastrajkowało także w obronie Anny Walentynowicz, dyscyplinarnie zwolnionej z pracy za niezależną działalność związkową. Wkrótce w Stoczni Gdańskiej pojawił się elektryk Lech Wałęsa, zwolniony z pracy w 1976 roku, i stanął na czele strajku.

Kopia porozumień sierpniowychKopia porozumień sierpniowych Fot. GRAZYNA JAWORSKA/Agencja Wyborcza.pl

Pierwsze porozumienie zawarto już 16 sierpnia, jednak większość robotników nie była zadowolona z ustaleń i nie wróciła do pracy. Wtedy podjęto decyzję, aby stworzyć w Gdańsku wspólny Międzyzakładowy Komitet Strajkowy, reprezentujący 160 ośrodków. W jego skład weszli przybyli do stoczni delegaci innych strajkujących zakładów. Przewodniczącym MKS został Lech Wałęsa. Spisano 21 postulatów. W większości dotyczyły one spraw ekonomicznych, głównie płacowych, jednak najważniejsze były te o charakterze politycznym: prawo do tworzenia wolnych od władzy i pracodawców związków zawodowych i zniesienie cenzury. I to właśnie pierwszy spośród 21 postulatów, zakładający utworzenie wolnych związków zawodowych, budził największe obawy komunistów. Nie chcieli zgodzić się na określenie "wolne związki", dlatego Komitet Ekspertów, który wspierał strajkujących, zaproponował, by były to związki "niezależne i samorządne". 18 sierpnia Międzyzakładowy Komitet Strajkowy z Lechem Wałęsą na czele przekazał wojewodzie gdańskiemu listę 21 postulatów.

22 sierpnia w Szczecinie delegacja rządowa, której przewodniczył wicepremier Kazimierz Barcikowski, rozpoczęła rozmowy z MKS. Dzień później rozpoczął się strajk generalny na Wybrzeżu. W nocy z 27 na 28 sierpnia protest solidarnościowy rozpoczęli górnicy z kopalni "Manifest Lipcowy" w Jastrzębiu-Zdroju, a w ślad za nimi wiele innych kopalń i zakładów pracy na Śląsku. 29 sierpnia w Jastrzębiu-Zdroju powstał MKS, który opracował własne postulaty.

Termin "porozumienia sierpniowe" odnosi się do kilku porozumień podpisanych na przełomie sierpnia i września, z których najsłynniejsze jest to z Gdańska. Jednak pierwsze porozumienie między stroną rządową i strajkującymi zostało podpisane dzień wcześniej, 30 sierpnia w Szczecinie. Strajki obejmowały już wówczas około 700 zakładów. Brało w nich udział około 750 tysięcy osób. Tego samego dnia V Plenum KC PZPR przyjęło do wiadomości podpisanie porozumienia szczecińskiego i zaakceptowało projekt porozumienia gdańskiego, które zostało podpisane dzień później - 31 sierpnia. Trzecie z porozumień zostało podpisane 3 września w Jastrzębiu-Zdroju, a 11 września w Hucie Katowice.

Tablice z wymalowanymi historycznymi 21. postulatami gdańskimi zostały w 2003 roku wpisane na listę programu UNESCO "Pamięć świata". Przewiduje on ochronę najważniejszych tekstów ludzkości.

Tablice zawierające 21 postulatów napisanych podczas strajków w sierpniu 1980 rokuTablice zawierające 21 postulatów napisanych podczas strajków w sierpniu 1980 roku Fot. Bartosz Bańka / Agencja Wyborcza.pl

Wielkim osiągnięciem strajkujących była zgoda rządu na utworzenie "Solidarności". Związek został zarejestrowany 10 listopada 1980 roku. Wkrótce liczył niemal 10 milionów członków. Organizacje związkowe powstały we wszystkich przedsiębiorstwach i instytucjach - władze nie dopuściły do ich utworzenia tylko w Wojsku Polskim i Milicji Obywatelskiej. Gdy 13 grudnia 1981 roku generał Wojciech Jaruzelski zdecydował o wprowadzeniu stanu wojennego, "Solidarność" została zawieszona, a w październiku 1982 roku - zdelegalizowana. Był to okres prześladowań opozycji i działalności podziemnej. Związek został ponownie zarejestrowany w wyniku ustaleń Okrągłego Stołu w kwietniu 1989 roku.

Więcej o: