"Czem prędzej się pośpieszajcie. Ludziom pieniądze oddajcie". Niepobożne polskie kolędowanie

Kolędowanie nie zawsze musi być o Bogu. Polska tradycja doskonale to udowadnia. Na melodię "Bóg się rodzi" wspominano Chłopickiego, Legiony Polskie miały "Przybieżeli od patroli", a "Wśród nocnej ciszy" doczekało się takich zmodyfikowanych zwrotek: "Wstańcie Polacy, Grenzschutz nadchodzi / Zabierzcie kosy, widły / Bo nam Niemce bardzo zbrzydły". Śpiewano też o bankach i oszczędnościach.

W tradycji polskiej łączenie tematyki religijnej z narodową lub polityczną nigdy nie było niczym zaskakującym. Miało to odzwierciedlenie w literaturze patriotycznej, w której zresztą nie brakowało tendencji mesjanistycznych. Wiązanie sprawy narodowej z sacrum niewątpliwie zasługuje na poważne opracowania, wymagające szerszych badań. Tymczasem podjąłem się zadania znacznie skromniejszego. Chciałbym mianowicie przedstawić i omówić kilka polskich kolęd patriotycznych, w których te dwa obszary wyraźnie się przenikają.

Jeżeli prześledzi się historię Polski od wieku XIX do dnia dzisiejszego, można zauważyć pewną prawidłowość – ilekroć miały miejsce wydarzenia ważne dla losów Polaków, odpowiedzią na nie było układanie kolejnych pieśni. Część z nich stanowiły właśnie kolędy. O tym, że zwyczaj tworzenia tego typu utworów nie jest martwy, świadczą choćby te, które powstały po drugiej wojnie światowej. Nie będę się jednak nimi szerzej zajmował. Skupię się na tych najstarszych utworach, czyli powstałych do września 1939 roku.

Polska kolęda patriotyczna. "Chciej dopomóc Polskiej młodzi, jej Chłopicki dziś dowodzi!"

Jedną z pierwszych polskich kolęd patriotycznych, które zachowały się do naszych czasów, jest "Hymn do Boga" z roku 1830, śpiewany na melodię "Bóg się rodzi". Możemy w niej odnaleźć sporo tendencji charakterystycznych dla początku XIX wieku, z zarysowującym się pojęciem narodu na czele. Fundamentalne dla tekstu tej kolędy było jednak przede wszystkim doświadczenie powstania listopadowego, z którym wielu Polaków wiązało rzeczywiste nadzieje na odbudowę suwerennego państwa.

Twórco Świata! przed Twym tronem,
Lud polski - z pokorą staje
I z czołem w ziemię schylonym
Hołd Ci winny z czcią oddaje.
Kieruj małymi siłami
Lub złącz - z Przodków popiołami.
(…)
Z miłym dziś wolności znakiem
Błagamy u Twego Tronu
By Polak był znów Polakiem
Od kolebki aż do zgonu
Chciej dopomóc Polskiej młodzi,
Jej Chłopicki dziś dowodzi!
(...)
Nie pragniemy nic cudzego,
Tylko znowu mieć kraj cały,
Używać szczęścia prawego
I dawnej Polaka chwały,
Racz, nich zaszczytnie wawrzyny
Wieńczą Polskie prawe syny!

>>> W Wigilię post nie jest obowiązkowy. Ważniejsza jest jałmużna:

Zobacz wideo

Rok 1848 przyniósł w całej Europie falę wystąpień rewolucyjnych o podłożu społecznym i narodowym. W Polsce okres Wiosny Ludów nie zaznaczył się jednak żadnym poważniejszym utworem, który można by w tym miejscu przytoczyć.

Poza stosunkowo neutralną w swej wymowie "Bóg się rodzi" nie zachowała się żadna inna kolęda. Inaczej wyglądała sytuacja podczas powstania styczniowego. Dość powszechnie odwoływano się wówczas do tonów narodowowyzwoleńczych, jak na przykład w pieśni "Pan z nieba", gdzie śpiewano:

Przez Twe narodzenie, Jezu, drogi Panie,
Dajże całej Polsce świetne zmartwychwstanie.
Zwaśnionych braci
Połącz jednością,
A nas obdaruj
Świętą wolnością.
O, dajże nam Panie
Niech Polska powstanie!

Niepodległość Polski leżała na sercu również Kamilowi Balińskiemu, który w swojej "Polskiej kolędzie" zawarł następujące słowa:

Oto z nami tułaczami
Cały polski klęka kraj.
Co chcesz, Panie, uczyń z nami,
Ale Polsce życie daj!
Przyjmiem chętnie z Twojej ręki
Wszystkie kary, wszystkie męki,
Ale Polsce męki skróć!
Boże Ojcze, Boże wielki!
Weź krew naszą do kropelki,
Ale Polsce wolność wróć.

Międzynarodówka, walka klasowa i proletariat, czyli "kolędy robotnicze". "Bogacze go męczyli"

Kolędy były utworami, w których wyrażano nie tylko myśli o wyzwoleniu narodowym, ale również o sprawach społecznych i socjalnych. Negatywnym bohaterem stawali się zatem bogacze, zaś umęczonymi - przedstawiciele proletariatu. Niekiedy próbowano nawet przemycić ideę nieodległą od marksistowskiej Międzynarodówki, jak na przykład w "Hej kolęda, kolęda!":

(…) Żyd, Francuz czy Anglik, Włoch, Turek czy Niemiec
Każdy człowiek brat nasz - żaden cudzoziemiec.
Wszyscy się kochajmy,
Ręce sobie dajmy -
Hej kolęda, kolęda!
(…)
A gdy się tak wszyscy za jedno zbratamy,
Wrogów naszych wspólnych wtenczas pokonamy
I sami na ziemi
Raj sobie stworzymy -
Hej kolęda, kolęda!

Podobne przejęcie miało miejsce w przypadku "Kolędy robotniczej", śpiewanej na melodię "Wśród nocnej ciszy":

Tylko klasowa walka pozwoli
Wyjść nam z odwiecznej naszej niedoli
I na karku smoka tego,
Który ssie krew bezbronnego,
Postawić nogę!

Bywało, jak np. w "Dziś obchodzi cały lud", że sławiono Chrystusa jako przedstawiciela klasy uciskanej, zamęczonego przez burżuazję:

(…) Bogacze go męczyli,
Na krzyżu zawiesili,
Że chciał zrównać biedaka z bogatym,
By ten był jego bratem,
Jak Pan Bóg przykazał.

KolędnicyKolędnicy Ludwik Stasiak / Domena publiczna / Wikimedia Commons

Kolędy Legionów Polskich

Swoją obecność w kolędach zaznaczyły również Legiony Polskie. Wielu mniej lub bardziej utalentowanych ludzi pisało utwory, w których przedstawiali swoją wizję. Powstały zatem "Kolęda o legionistach", "Przybieżeli do patroli", "Kolęda żołnierska", dwie zmienione wersje "Wśród nocnej ciszy" oraz również dwie "Kolędy legionów".

Oczywiście głównym tematem większości z nich była wolna Polska oraz walka z carską Rosją tak jak na przykład w "Kolędzie ludu polskiego na tułaczce":

A w ojczyźnie gmina z gminą
Niechże będą połączone.
„Bóg się rodzi”, wiec przeminą
Nasze troski, łzy rojone.
Na tułaczce, wielki Boże,
Uczyń jako Twoje rosy,
Co moc leją chlebną w zboże,
Niech nas krzepią w przyszłe losy,
Niech nam dają siłę trwania,
Z której życie się wyłania.

Późniejsze polskie losy miały oczywiście także swoje odzwierciedlenie w kolędach. Zaraz po odzyskaniu przez Polskę niepodległości ksiądz ukrywający się pod inicjałami J. R. napisał "Radość Polaka w święto Bożego Narodzenia":

Dzięki, Dzięki Ci, o Boże
Za ojczyznę uwolnioną.
Któż Ci hołdy złożyć może
Za tę łaskę wyświadczoną.

"Wstańcie Polacy, Grenzschutz nadchodzi, zabierzcie kosy, widły, bo nam Niemce bardzo zbrzydły"

Także w dalszej historii Polski nie brakowało rozmaitych, prawdziwie dramatycznych wydarzeń. W roku 1920 na Warmii zorganizowany został plebiscyt decydujący o przynależności państwowej tych ziem. Zimą na przełomie 1919/1920 w polskich domach śpiewano zmodyfikowaną wersję "Wśród nocnej ciszy":

Wśród nocnej ciszy, głos się rozchodzi
Wstańcie Polacy, Grenzschutz nadchodzi
Zabierzcie kosy, widły
Bo nam Niemce bardzo zbrzydły
Niech żyje Polska!

A także pieśń "Radość Polaka w święta Bożego Narodzenia 1918 roku":

(…) Boże, Boże nieskończony
Na Polskę zlewaj swe łaski
Pobłogosław wszystkie trzy strony
Niech ogląda Niebios Łaski

Jednak nie tylko wydarzenia polityczne stawały się inspiracją kolęd. Również posunięcia ekonomiczne miewały swoje odzwierciedlenie w tych pieśniach. Przykładem takiego utworu jest "Kolęda na czasie" z 1926 roku, śpiewana na melodię "Wśród nocnej ciszy":

Dziś w wolnej Polsce słychać wołanie:
Wróćcie pieniądze, w bankach składane,
Czem prędzej się pośpieszajcie,
Ludziom pieniądze oddajcie
Zaoszczędzone.

Kolęd, które można by nazwać patriotycznymi, można oczywiście znaleźć znacznie więcej. Skomplikowane polskie dzieje pełne są momentów, gdy trzeba było w szczególny sposób krzepić się pieśnią. Współcześnie, choć czasy są wyraźnie lepsze niż choćby pod zaborami, warto przypominać o nieco już zapomnianej formie patriotycznej działalności, jaką było tworzenie kolęd.

Autorem tekstu "Polskie kolędy patriotyczne", przedrukowanego ze stron serwisu historycznego Histmag.org, jest Paweł Rzewuski.

Więcej o:
Komentarze (33)
Historia polskiej kolędy patriotycznej. "Wstańcie Polacy, Grenzschutz nadchodzi"
Zaloguj się
  • hi2per

    Oceniono 35 razy 19

    Już rzygam tym patriotyzmem. Patriotą trzeba być, ale w Polsce napompowanie patriotyzmem przekracza nawet ego Kim Dzong Il'a.

  • quinquedactylus

    Oceniono 17 razy 17

    Czem prędzej się pośpieszajcie.
    Klechom forsę oddawajcie

  • felicjan.dulski

    Oceniono 14 razy 10

    A za komuny to śpiewali w rejonie Wodzisławia Śląskiego:
    Przybieżeli do "Cyganka" we czterech.
    Wybieżeli od "Cyganka" na czterech.
    Chwała spirytusowy, wódce, slkoholowi,
    A pokój na MO.
    ("Cyganek" - popularny lokal z wyszynkiem przy drodze na Jastrzębie Zdrój. Istnieje nadal, ale stracił swój dawny charakter.)

  • optymistaa43

    Oceniono 12 razy 8

    Melodie i owszem ale szczytem hipokryzji bylo pisanie koled i spiewanie ich w kosciolach.Napisal ksiadz pod pseudonimem,inaczej nie mogl bo przeciez to TARGOWICA kierowali razem ze" szlachetnie " urodzonymi przedstawiciele kosciola katolickiego.To Papiezowi podziekowal Car Rosji za PRAWISLANSKIJ KRAJ,dolozyl do tego kilka ton zlota jakie mozna dzisiaj zobaczyc w zloceniach Watykanu i lancuchach z krzyzami jakie nosi Papiez.Nie dziwic sie ze powstania nie mialy szans pod przewodnictwem spiewajacego falszywie, zbrodniczego wzgledem Narodu Polski kosciola katolickiego.Car dal zloto,zaplacil bo maial go pod dostatkiem,poszukiwali go i wydobywali nasi przodkowie zeslancy a bylo ich zawsze duzo bo kazda parafia to bylo gniazdo szpiegowskich os denuncjunujacych powstancow i sympatykow.To tak przy okazji kazan w kosciolach kaatolickich,odwolujacych sie do patriotyzmu

  • felicjan.dulski

    Oceniono 14 razy 8

    Pod koniec wojny, jak mi opowiadała babcia, śpiewali:
    Dzisiaj na świecie, dzisiaj na świecie wesoła nowina!
    Tysiąc bombowców, tysiąc bombowców leci do Berlina!
    Berlin się pali, Hitler się wali!
    Ruskie Niemca leją, Polaki się śmieją...
    Cuda, cuda się dzie-e-ją.

  • eisbergh

    Oceniono 13 razy 7

    Polskie koledowanie nie zawsze musi byc o bogu, ale od czterech lat musi zawsze byc z martyniukiem

  • cleryka

    Oceniono 5 razy 5

    Jednak Bóg albo głuchy albo nie kocha Polski...ciągle zsyłał nam jakieś plagi wojenne,zabory, podboje i teraz jeszcze pisowski rząd i prezydenta-długopisa. Żadne modły nie pomogły.

Aby ocenić zaloguj się lub zarejestrujX