Matura ustna 2015 z języka polskiego - przykładowe zadania i rozwiązania (teksty literackie - część pierwsza)

Centralna Komisja Egzaminacyjna przygotowała zbiór przykładowych zadań z przyszłorocznej matury ustnej z języka polskiego wraz z rozwiązaniami. Oto zadania z zakresu kształcenia kulturowo - literackiego oparte na tekstach literackich.

Zadanie 1.1

Wymagania ogólne i szczegółowe
I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji. Uczeń:
1.1) odczytuje sens całego tekstu
1.2) [...] odczytuje zawarte w odbieranych tekstach informacje zarówno jawne, jak i ukryte.

II. Analiza i interpretacja tekstów kultury. Uczeń:
1.2) określa problematykę utworu
2.5) porównuje utwory literackie lub ich fragmenty (dostrzega cechy wspólne i różne)
3.1) wykorzystuje w interpretacji elementy znaczące dla odczytania sensu utworu (np. słowa - klucze, wyznaczniki kompozycji)
3.2) wykorzystuje w interpretacji utworu konteksty (np. literackie, kulturowe, filozoficzne, religijne)
3.4) odczytuje treści alegoryczne i symboliczne utworu
4.2) ze zrozumieniem posługuje się pojęciami dotyczącymi wartości pozytywnych i ich przeciwieństw oraz określa postawy z nimi związane (gimnazjum)
4.2) dostrzega obecne w utworach literackich oraz innych tekstach kultury wartości uniwersalne
4.3) dostrzega zróżnicowanie postaw religijnych, etycznych, kulturowych i w ich kontekście kształtuje swoją tożsamość (gimnazjum).

III. Tworzenie wypowiedzi. Uczeń:
1.1) tworzy dłuższy tekst mówiony zgodnie z podstawowymi regułami jego organizacji, przestrzegając zasad spójności znaczeniowej i logicznej
1.2) przygotowuje wypowiedź (wybiera odpowiedni układ kompozycyjny, analizuje temat, wybiera formę kompozycyjną, sporządza plan wypowiedzi, dobiera właściwe słownictwo)
1.3) tworzy samodzielną wypowiedź argumentacyjną według podstawowych zasad logiki i retoryki (stawia tezę lub hipotezę, dobiera argumenty, porządkuje je, hierarchizuje, dokonuje selekcji pod względem użyteczności w wypowiedzi, podsumowuje, dobiera przykłady ilustrujące wywód myślowy, przeprowadza prawidłowe wnioskowanie)
1.4) publicznie wygłasza przygotowaną przez siebie wypowiedź, dbając o dźwiękową wyrazistość przekazu (w tym także tempo mowy i donośność głosu)
1.7) stosuje zasady etykiety językowej [...] (gimnazjum)
2.3) tworząc wypowiedzi, dąży do precyzyjnego wysławiania się (gimnazjum)
2.11) operuje słownictwem z określonych kręgów tematycznych koncentrującym się przede wszystkim wokół tematów: społeczeństwo i kultura (gimnazjum).

Pojęcia i terminy
- epikureizm
- stoicyzm
- przeznaczenie

Komentarz do zadania
W swojej wypowiedzi uczeń powinien omówić zagadnienie dotyczące koncepcji szczęścia przedstawionych w literaturze i/lub sztuce. Konieczne są ukierunkowane odwołania do przytoczonej pieśni - charakterystyka poglądów filozoficznych przedstawionych w utworze Kochanowskiego.

Istotny jest trafny dobór co najmniej dwóch tekstów kultury ilustrujących omawiane zagadnienie. Mogą one przedstawiać koncepcje szczęśliwego życia analogiczne do przedstawionej w Pieśni IX lub inne.

Zadanie 1.1

Zadanie 1.1.
Przykładowa realizacja (1)


Określenie problematyki
Artyści często zastanawiają się nad tym, jak powinien żyć człowiek, aby doświadczyć szczęścia. Szukając rozwiązania tego problemu, niejednokrotnie inspirują się różnymi teoriami filozoficznymi.

Rozwinięcie
a) W Pieśni IX Jana Kochanowskiego widać próbę pogodzenia dwóch postaw: epikurejskiej i stoickiej (obie popularne w renesansie). Każda strofa zawiera swego rodzaju radę z nich wynikającą:
- nie troszczyć się zbytnio o jutro, bo nie możemy przewidzieć, co nam ono przyniesie (Kto tak mądry, że zgadnie, Co nań jutro przypadnie?)
- nie zamartwiać się tym, co nieuniknione (np. śmierć), bo nie możemy zmienić tego, co konieczne, odwrócić biegu rzeczy (Dosyć na tym, kiedy wie, że go to nie minie)
- z jednakowym spokojem znosić to, co dobre i to, co złe w życiu, nie rozpaczać z powodu nieszczęść i nie wpadać w euforię z powodu szczęścia, które wcale nie musi być trwałe (?chwalę szczęście stateczne:/ Nie chce li też być wieczne?)

Odwołanie do załączonego tekstu.
b) Leopold Staff w wierszu Przedśpiew punktem wyjścia do rozważań czyni maksymę starożytnego filozofa Terencjusza Człowiekiem jestem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce. Poeta pisze, że w życiu troska przeplata się z radością, a pogoda ducha płynie z pozytywnego pogodzenia w sobie różnych sprzecznych emocji. Szczęście tkwi w akceptacji faktu, że życie niesie i radość, i troskę.

Odwołanie do wybranego tekstu kultury.
c) We francuskim filmie Jean-Pierre'a Jeuneta Amelia (2001), główna bohaterka swoją postawą pokazuje, że niesienie dobra innym może przynieść człowiekowi szczęście. Amelia wyszukuje osoby niewidoczne, z pozoru przegrane i stara się nieść im pocieszenie.
Odwołanie do wybranego tekstu kultury.

Podsumowanie.
Jan Kochanowski oraz inni artyści zastanawiają się, jak może żyć szczęśliwie człowiek, którego życie poddane jest licznym ograniczeniom.

Zadanie 1.1

Zadanie 1.1.
Przykładowa realizacja (2)

Określenie problematyki
Każdy człowiek chciałby być szczęśliwy, więc odpowiedzi na pytanie Jak być szczęśliwym? szuka w różnych źródłach, określając w sposób jasny swoje życiowe ideały, priorytety.

Postawienie tezy
Żyć szczęśliwie, to żyć w zgodzie z wyższymi ideałami.

Argumentacja
Jan Kochanowski reprezentował w swych poglądach ideały, które niosła za sobą jego epoka. Renesansowi humaniści odwoływali się do filozofii antycznej. Przyjmowali np., że warunkiem udanego życia jest racjonalne podejście do nieszczęścia i szczęścia, wyciszenie emocji i wiara w moc rozsądnego wyjaśnienia różnych wypadków życiowych - Dosyć na tym, kiedy wie, że go to nie minie, / Co z przejźrzenia Pańskiego od wieku mu płynie. Innym ideałem było dążenie do czerpania szczęścia z chwili, z teraźniejszości - Niechaj na stół dobrego wina przynaszają, / A przy tym w złote gęśli albo w lutnią grają. / Kto tak mądry, że zgadnie, / Co nań jutro przypadnie?. Ten ideał w epoce Kochanowskiego łączył się z wiarą w jednego Boga, z chęcią pozostawienia Mu władzy nad swoim losem, z postawą niemartwienia się o przyszłość - Sam Bóg wie przyszłe rzeczy, a śmieje się z nieba, / Kiedy się człowiek troszcze więcej, niźli trzeba.

Odwołanie do załączonego tekstu.
W nowotestamentalnej Przypowieści o miłosiernym Samarytaninie nieprzyjaciel pomógł obrabowanemu i porzuconemu na drodze Żydowi. Nie kierował się uprzedzeniami narodami (Żydzi nienawidzili Samarytan), ale ludzkim odruchem serca.

Odwołanie do wybranego tekstu kultury.
W powieści Żeromskiego Ludzie bezdomni główny bohater - Tomasz Judym poświęca swoje szczęście osobiste, by służyć innym jako lekarz.

Odwołanie do wybranego tekstu kultury.
Główny bohater Pieśni o Rolandzie poświęca życie, broniąc ojczyzny, a przykładem poświęcenia dla Boga jest średniowieczny asceta (Legenda o św. Aleksym).

Podsumowanie
Ideały, jakimi w życiu kieruje się człowiek, mogą wydać się odległymi i niedościgłymi wzorcami. Dążenie do szczęścia polega jednak na podjęciu zmagania się z życiem i stopniowym przybliżaniu się do ideału. Sama jego bliskość może dać człowiekowi szczęście (porządkuje życie, nadaje mu sens, uspokaja).

Zadanie 1.2

Zadanie 1.2.
Wymagania ogólne i szczegółowe

I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji. Uczeń:
1.1) odczytuje sens całego tekstu
1.2) [...] odczytuje zawarte w odbieranych tekstach informacje zarówno jawne, jak i ukryte.

II. Analiza i interpretacja tekstów kultury. Uczeń:
1.2) określa problematykę utworu
3.1) wykorzystuje w interpretacji elementy znaczące dla odczytania sensu utworu (np. słowa ? klucze, wyznaczniki kompozycji)
3.4) odczytuje treści alegoryczne i symboliczne utworu.

III. Tworzenie wypowiedzi. Uczeń:
1.1) tworzy dłuższy tekst [?] mówiony [?] zgodnie z podstawowymi regułami jego organizacji, przestrzegając zasad spójności znaczeniowej i logicznej
1.2) przygotowuje wypowiedź (wybiera [?] odpowiedni układ kompozycyjny, analizuje temat, wybiera formę kompozycyjną, sporządza plan wypowiedzi, dobiera właściwe słownictwo)
1.3) tworzy samodzielną wypowiedź argumentacyjną według podstawowych zasad logiki i retoryki (stawia tezę lub hipotezę, dobiera argumenty, porządkuje je, hierarchizuje, dokonuje selekcji pod względem użyteczności w wypowiedzi, podsumowuje, dobiera przykłady ilustrujące wywód myślowy, przeprowadza prawidłowe wnioskowanie)
1.4) publicznie wygłasza przygotowaną przez siebie wypowiedź, dbając o dźwiękową wyrazistość przekazu (w tym także tempo mowy i donośność głosu)
2.3) tworząc wypowiedzi, dąży do precyzyjnego wysławiania się (gimnazjum)
2.11) operuje słownictwem z określonych kręgów tematycznych koncentrującym się przede wszystkim wokół tematów: kultura (gimnazjum).

Pojęcia i terminy
- codzienność
- uwznioślenie
- uświęcenie

Komentarz do zadania
Zadaniem ucznia jest przedstawienie sposobów uwznioślania spraw codziennych w tekstach kultury. Może rozpocząć swoją wypowiedź na przykład od określenia sytuacji codziennych opisywanych w różnych tekstach kultury lub od zdefiniowania słowa uwznioślanie (nadawanie wysokiej rangi, uświęcenie). W wypowiedzi konieczna jest analiza i interpretacja dołączonego do polecenia fragmentu Pana Tadeusza - lektury obowiązkowej - oraz odwołanie się do całości epopei, a także innego, wybranego przez siebie tekstu kultury.

Zadanie 1.2

Zadanie 1.2.
Przykładowa realizacja (1)

Określenie problemu
Codzienność w tekstach kultury pojawia się od zarania dziejów, ale szczególnie mocno zostało to zaakcentowane już w okresie renesansu - przedmiotem zainteresowania artystów stały się wówczas zwyczajne sprawy i problemy, którym przyglądano się z uwagą, by lepiej i mądrzej żyć. Tradycje formowane w odrodzeniu ukształtowały obyczajowość szlachecką I Rzeczypospolitej. Adam Mickiewicz nawiązuje do tych tradycji, pokazując nie tylko wielką historię narodową, ale też historię szlachecką - domową, powszednią.

Argumentacja

1. Wojski jest mistrzem polowania, w lecie z upodobaniem poluje nawet na muchy i to one są właśnie głównym tematem przytoczonego fragmentu.
Nie są to muchy zwyczajne, lecz owady, które pierś mają szerszą, brzuch większy od gminnych (epitety kojarzące się ze szlachtą), a siła i odwaga pozwala im wygrywać z polującymi na nie pająkami.
Są to zatem muchy wyjątkowe, wręcz nobilitowane do stanu swego rodzaju owadziego szlachectwa przeciwstawionego muchom gminnym.
Wojski tworzy genealogię tych much (może ona być odbierana humorystycznie) na sposób mityczny: muchy szlacheckie są dla gminnych tym, czym dla pszczelich rojów królowe matki ? bez matek roje giną.
Można w przytoczonych fragmencie widzieć tylko niewinny żart Mickiewicza, ale można też dostrzec potrzebę porządkowania świata w najdrobniejszych szczegółach, a zasadniczym stanem takiego uporządkowania jest hierarchia podkreślająca przywódczą z natury rolę szlachty.

 

Odwołanie do załączonego tekstu.
2. Mickiewicz uzyskuje to poprzez afirmację codzienności i zwyczajności. Obecna w poemacie afirmacja zwyczajności jest świadectwem dążenia autora do uwznioślenia wizji świata, do którego poprzez tworzenie arcydzieła, odbywał sentymentalną, duchową podróż.
To świat na wpół baśniowy, w którym zwykłe elementy przyrody (np. kapusta, konopie), zwykłe przedmioty (np. rapier, porcelana), zwykłe miejsca (np. kopiec mrówek przy świątyni dumania) czy zwykłe czynności (np. zbieranie grzybów, parzenie kawy) zostają podniesione ponad stan zwykłości.
To połączenie realizmu z idealizacją ma tworzyć obraz świata na pozór zwykłego, który, gdy mu się dobrze przyjrzeć, na każdym kroku odkrywa przed czytelnikiem oblicze niezwykłe, niemal baśniowe.

Odwołanie do całego utworu.
3. Szczególny, paradoksalny rodzaj uwznioślenia codzienności stosował jeden z twórców i klasyków amerykańskiego pop-artu Andy Warhol, który do rangi bohaterów swoich obrazów podniósł zwykłe, nierzadko, seryjnie robione przedmioty.
Były nimi najczęściej elementy kojarzone z komercyjnym wymiarem amerykańskiej rzeczywistości ? np. popularna zupa czy gwiazdy pop-kultury.
Paradoksalny i prowokacyjny sposób nobilitacji takich przedmiotów polegał na tym, że podnosząc je do rangi tematów swoich dzieł, artysta pokazywał, jak zdegradowana w pewnych obszarach (także estetycznie) jest współczesna rzeczywistość.

Określenie problemu
Codzienność w tekstach literackich pełni różne funkcje: nadaje światu przedstawionemu charakteru baśniowego, idealizuje go, jak w przypadku tekstu Mickiewicza, lub jest wyrazem opinii, subiektywnym spojrzeniem na wartość współczesnego świata, tak jak w przypadku dzieł A. Warhola.

Zadanie 1.2

Zadanie 1.2.
Przykładowa realizacja (2)

Wstęp
Na czym polega uwznioślanie?

To podnoszenie rangi kogoś lub czegoś do poziomu szczególnego, często bliskiego sferze sacrum. Uwznioślamy w życiu codziennym, nadając szczególne znaczenie jakimś na pozór zwykłym przedmiotom (np. ze względu na ich pamiątkowy charakter), uwznioślenie występuje także w tekstach kultury.

Rozwinięcie
1. Załączony fragment Pana Tadeusza zaczyna się od stwierdzenia zawierającego zaskakujący rzeczownik: ?Na Litwie much dostatek?. Dlaczego ?dostatek? (rzeczownik nacechowany pozytywnie), a nie po prostu ?dużo?? Przecież mowa o pospolitych, dokuczliwych owadach. Tak, to prawda, ale mowa również o Litwie ? sprowadzonej w poemacie do baśniowego Soplicowskiego świata, w którym o żadnej pladze much nie może być mowy, bo to świat z powodów sentymentalnych podniesiony do rangi świata idealnego, ?kraju lat dziecinnych?.
Uwznioślenie obejmuje także same muchy. Oto bowiem Mickiewicz wyróżnia wśród nich gatunek szczególny: muchy szlacheckie. Tak jak szlachta odznaczają się one szczególnym wyglądem (?pierś mają szerszą i brzuch większy od gminnych?) oraz szczególną siłą i walecznością, dzięki czemu taka szlachecka mucha ?z pająkiem sam na sam może się borykać?. Przeciwieństwem szlacheckich są muchy ?gminne?.

Odwołanie do załączonego tekstu.
2. Codzienność w poemacie Mickiewicza pełni funkcję specjalną. Pokazuje bowiem jej ukryte cechy, często niedostrzegane w zwyczajnym oglądzie. To, co zwyczajne i pospolite kryje w sobie niemal legendarną, mitologiczną nadzwyczajność. Z uwznioślaniem rzeczywistości mamy do czynienia już od pierwszych strof, w których uwznioślony zostaje nadniemeński pejzaż ? pierwotny raj lub arkadia, litewska puszcza, w szczególności zaś jej miejsce najbardziej tajemnicze ? matecznik, kraina człowiekowi niedostępna, w której rodzą się, a po śmierci składają swoje kości zwierzęta. Uwznioślone jest nie tylko polowanie, grzybobranie, ale też najzwyklejszy spacer mieszkańców Soplicowskiego dworu przebiegający według określonego ceremoniału, od którego odstąpić nie wolno, bo to godziłoby w tradycję.

Odwołanie do całego utworu.
3. Z uwznioślaniem zwyczajności mamy także do czynienia na przykład w twórczości Mirona Białoszewskiego ? awangardowego ?poety codzienności i zwykłych rzeczy?. Właśnie zwykłe rzeczy stają się w jego wierszach przedmiotem poetyckich eksperymentów. Przykładem może być wiersz Studium klucza, w którym bohaterem poetyckiego studium jest najzwyklejszy przedmiot codziennego użytku (ma smak wody gwoździowej i zapach elektryczności). Białoszewski prowokuje w ten sposób czytelnika do uważniejszego i bardziej wnikliwego przyglądania się elementom otaczającej go rzeczywistości, bo to właśnie one odgrywają decydującą rolę w jego życiu.

Podsumowanie
Wprowadzanie elementów codzienności do kultury jest wyrazem afirmacji życia, sakralizuje jego wszystkie przejawy (Mickiewicz Pan Tadeusz), z drugiej strony zaś jest celowym zabiegiem artystycznej prowokacji (twórczość Białoszewskiego).

Zadanie 1.3

Zadanie 1.3.
Wymagania ogólne i szczegółowe

I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji. Uczeń:
1.1) odczytuje sens całego tekstu [?]
1.2) [...] odczytuje zawarte w odbieranych tekstach informacje zarówno jawne, jak i ukryte.

II. Analiza i interpretacja tekstów kultury. Uczeń:
1.2) określa problematykę utworu
1.3) rozpoznaje konwencję literacką [?]
2.4) rozpoznaje w utworze sposoby kreowania świata przedstawionego i bohatera (np. narracja, fabuła, sytuacja liryczna, akcja)
2.5) porównuje utwory literackie lub ich fragmenty (dostrzega cechy wspólne i różne)
3.1) wykorzystuje w interpretacji elementy znaczące dla odczytania sensu utworu (np. słowa ? klucze, wyznaczniki kompozycji)
3.2) wykorzystuje w interpretacji utworu konteksty (np. literackie, kulturowe, filozoficzne, religijne)
3.3) porównuje funkcjonowanie tych samych motywów w różnych utworach literackich
3.4) odczytuje treści alegoryczne i symboliczne utworu
4.2) dostrzega obecne w utworach literackich oraz innych tekstach kultury wartości [?] uniwersalne.

III. Tworzenie wypowiedzi. Uczeń:
1.1) tworzy dłuższy tekst [?] mówiony [?] zgodnie z podstawowymi regułami jego organizacji, przestrzegając zasad spójności znaczeniowej i logicznej
1.2) przygotowuje wypowiedź (wybiera [?] odpowiedni układ kompozycyjny, analizuje temat, wybiera formę kompozycyjną, sporządza plan wypowiedzi, dobiera właściwe słownictwo)
1.3) tworzy samodzielną wypowiedź argumentacyjną według podstawowych zasad logiki i retoryki (stawia tezę lub hipotezę, dobiera argumenty, porządkuje je, hierarchizuje, dokonuje selekcji pod względem użyteczności w wypowiedzi, podsumowuje, dobiera przykłady ilustrujące wywód myślowy, przeprowadza prawidłowe wnioskowanie)
1.4) publicznie wygłasza przygotowaną przez siebie wypowiedź, dbając o dźwiękową wyrazistość przekazu (w tym także tempo mowy i donośność głosu)
2.1) operuje słownictwem z określonych kręgów tematycznych (na tym etapie rozwijanym i koncentrującym się przede wszystkim wokół tematów [?] kultura).
2.3) tworząc wypowiedzi, dąży do precyzyjnego wysławiania się (gimnazjum).

Pojęcia i terminy
? przyroda
? romantyzm
? ballada
? symbol

Komentarz do zadania
Wypowiedź ucznia powinna dotyczyć sposobu opisywania w tekstach kultury relacji, które zachodzą między naturą a człowiekiem. Uczeń może odwołać się do symboliki opisów przyrody oraz romantycznego hasła ?przyroda jako stan duszy? czy próby oddawania nastroju przy pomocy krajobrazu. W wypowiedzi konieczna jest analiza i interpretacja dołączonego do polecenia utworu Goethego. Niezwykle ważny jest trafny dobór co najmniej dwóch tekstów kultury ilustrujących omawiane zagadnienie.

Zadanie 1.3

Zadanie 1.3.
Przykładowa realizacja (1)

Wstęp
- przyroda to istotny przedmiot zainteresowania m.in. romantyków,
- romantycy patrzyli na człowieka jako na część natury, a jednocześnie jako na kogoś, kto tę naturę przekracza,
- wiele utworów romantycznych poświęconych jest przyrodzie. Poprzez wprowadzenie motywów związanych z naturą ilustruje się odzwierciedlenie stanów duszy artysty, jego przeżycia i emocje.

Teza
Niektórzy twórcy twierdzili, że pokazanie relacji między naturą a człowiekiem pozwala na odkrycie głębi jego przeżyć (hasło: przyroda jak stan duszy).

Uzasadnienie
1. Budowanie nastroju w Królu olch Johanna Wolfganga Goethego:
- miejsce akcji ballady - ciemny las (las w mroku spał)
- czas akcji - typowo romantyczna pora, tzn. noc w lesie, która sprzyja pojawieniu się niesamowitych zjawisk i przeżyć (Noc padła na las)
- sceneria tajemniczości i grozy współgra z przedstawioną sytuacją ojca mknącego konno z umierającym na rękach synem i przeżywającego niepokój o jego los
- obecność wiatru (szum drzew) wzmaga wewnętrzny lęk bohatera dziecięcego (?Czy słyszysz, mój ojcze, ten głos w gęstwie drzew??)
- Król olch - symbol groźnej natury - odsłania wewnętrzne przeżycia obu bohaterów, takie jak: strach, niepewność, niepokój (Czy widzisz, mój ojcze, król zbliża się tu, Już w oczach ciemno i brak mi tchu)
- dziecko jest bliższe naturze niż racjonalistycznie patrzący dorosły, który widzi mniej i mniej rozumie - wszystko stara się wyjaśnić racjonalnie (To wiatr, mój synku, to wiatru głos, / Szeleści olcha i szumi wrzos)
- nastrój grozy i tajemniczości współgra z przeżyciami bohaterów (Czy słyszysz, mój ojcze, ten głos w gęstwie drzew?).

Wniosek z tej części wypowiedzi
Przyroda w balladzie postrzegana jest dwojako - racjonalistycznie i nieracjonalistycznie.

Odwołanie do załączonego tekstu.
2. Sonety krymskie Adama Mickiewicza jako przedstawienie za pomocą obrazów przyrody dziejów serca romantycznego poety:
- cykl wierszy powstałych podczas podróży poety na Krym ? wyraz szczególnego zainteresowania romantyków krajobrazem, ludźmi i kulturą Wschodu (orientalizm),
- rodzaj pamiętnika, zapisu przeżyć i doświadczeń duchowych podróżnika (np. bohater liryczny Stepów akermańskich), pielgrzyma (Widok gór ze stepów Kozłowa) ukazanego na tle egzotycznej przyrody,
- pełne zróżnicowanych metafor, porównań i innych środków wyrazu artystycznego opisy przyrody pełnią funkcję nie tylko tła, ale przede wszystkim pozwalają na przekazanie uczuć i myśli bohatera lirycznego, takich jak: nostalgia (np. Stepy akermańskie), fascynacja pięknem Wschodu, ciekawość połączona ze strachem przed groźną, tajemniczą naturą (Droga nad przepaścią w Czufut-Kale)
- wprowadzone krajobrazy (góry, morze, bujna roślinność) zestawione z człowiekiem pokazują jego małość i kruchość (Burza).

Wniosek z tej części wypowiedzi
Zetknięcie się romantycznego poety po raz pierwszy z egzotyczną przyrodą Krymu wywołuje podziw, zdumienie, grozę, a także ujawnia tęsknotę za utraconą ojczyzną oraz rozterki jego serca.

3. Przyroda w balladach Adama Mickiewicza pomocą w zrozumieniu przeżyć człowieka:
- bogactwo życia emocjonalnego bohaterów (dogłębne przeżywanie strachu i samotności Pani z Lilij, rozpacz zdradzonej bohaterki Rybki), którzy uczestniczą wraz z przyrodą w dramatycznych wydarzeniach (zbrodni, zdradzie)
- elementy świata przyrody składające się na romantyczny pejzaż (noc, dzikie, ustronne miejsca, woda), które ukrywają tajemnice ludzi
- natura podobnie jak człowiek, potrafi być groźna i okrutna, wymierza kary (zdarza się, że niewspółmierne do popełnionych zbrodni ? wszyscy bohaterowie Lilij giną, kiedy ujawnia się magiczna moc kwiatów)
- wprowadzone opisy krajobrazów stanowią próbę wyrażenia trudnych do zwerbalizowania uczuć człowieka i są rodzajem swoistego komentarza do opowieści (Świteź, Świtezianka).

Wnioski
Tajemnicza przyroda w balladach Mickiewicza ilustruje stany wewnętrzne bohaterów, współtworzy akcję utworów. Podobnie w malarstwie romantycznym (Caspar Friedrich, Eugene Delacroix) często pojawia się pejzaż, który nie jest do końca realistycznym odtworzeniem natury, ale ma sugerować pewien nastrój, wywoływać konkretne odczucia.

Zadanie 1.3

Zadanie 1.3.
Przykładowa realizacja (2)

Wstęp
Przyroda i jej związek z przeżyciami człowieka (przedmiot zainteresowania artystów różnych epok, np. romantyzmu i modernizmu).

Teza
Opisy przyrody mogą odzwierciedlać przeżycia bohaterów mieć znaczenie symboliczne.
1. Paralelizm obrazów przyrody i przeżyć człowieka w balladzie Król olch Johanna Wolfganga Goethego:
? realistyczni bohaterowie ballady (ojciec i syn) ukazani w romantycznej scenerii wietrznej nocy (?Noc padła na las, las w mroku spał?) ? potęgującej tajemniczość i strach
? czas akcji sprzyjający pojawieniu się niesamowitych zjaw, takich jak król olch i jego córki, wabiące do siebie chłopca (symbole świata ludowej fantastyki)
? przebieg akcji ? pędzący na koniu ojciec trzymający na rękach chorego syna (?ojciec syna do domu wiózł?), który ostatecznie, przed osiągnięciem celu podróży, umiera (?w tym głuchym lesie wśród olch i brzóz syn skonał mu już?)
? zestawienie majaczenia syna z realizmem ojca
? obrazy upersonifikowanej przyrody, współgrające z sytuacją galopującego na koniu ojca, który pragnie uratować swojego chorego syna
? panujący w utworze nastrój grozy i tajemniczości wyraźnie podpowiada, co przeżywają bohaterowie (niepewność, strach).

Wniosek z tej części wypowiedzi
Ballada Goethego za pomocą sugestywnych obrazów przyrody wyraża pełne tajemnic wnętrze człowieka.

Odwołanie do załączonego tekstu.
2. Symboliczne wyrażanie przeżyć w cyklu sonetów Krzak dzikiej róży w Ciemnych Smreczynach Jana Kasprowicza:
? górski krajobraz oparty na paraleli obrazów dzikiej róży oraz próchniejącej limby (symbole życia i śmierci)
? dramatyzm pejzażu ? ilustracja walki toczącej się o życie odzwierciedlona za pomocą znaczących, symbolicznych walorów (pąs, czerwień róży ? siła, próchno limby ? słabość)
? panująca wokół cisza wody (symbol przemijania) skłania do stawiania pytań egzystencjalnych ? o sens bytu
? poeta nie nazywa wprost przeżyć człowieka, stosuje w tym celu symbol.
Wniosek z tej części wypowiedzi
Pejzaże tatrzańskie mówią o tym, co niewyrażalne, Jan Kasprowicz opisuje przy ich pomocy tajemnice ludzkiej egzystencji i ewokuje subtelne stany duszy.

Odwołanie do wybranego tekstu kultury.
3. Chłopi Władysława Stanisława Reymonta ? przyroda lustrem człowieka:
? kalendarz natury wyznaczający rytm życia mieszkańców Lipiec (symboliczne znaczenie tytułów poszczególnych części eposu)
? Jagna jako symbol piękna i siły natury, ale też jej zagrożeń
? zagadki życia psychicznego Jagny opisane za pomocą symbolicznych ?krajobrazów duszy? (bohaterka w relacjach z mężczyznami przypomina bluszcz, ziemię czekającą na wiosenne słońce)
? język i styl poetycki zastosowany w prozie nasycony symbolami.
Wniosek z tej części wypowiedzi
Obrazy przyrody w literaturze młodopolskiej mają znaczenie symboliczne, przywołują wielość znaczeń.

Zakończenie
Artyści, posługując się symbolicznymi obrazami przyrody, przekazywali najgłębszą prawdę o życiu, naturze człowieka, jego miejscu w świecie, mówili też o złożoności ludzkich przeżyć.

Zadanie 1.4

Zadanie 1.4.
Wymagania ogólne i szczegółowe

I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji. Uczeń:
1.1) odczytuje sens całego tekstu [?]
1.2) [...] odczytuje zawarte w odbieranych tekstach informacje zarówno jawne, jak i ukryte.

II. Analiza i interpretacja tekstów kultury. Uczeń:
1.2) określa problematykę utworu
2.4) rozpoznaje w utworze sposoby kreowania świata przedstawionego i bohatera (narracja, fabuła, sytuacja liryczna, akcja)
2.5) porównuje utwory literackie lub ich fragmenty (dostrzega cechy wspólne i różne)
3.1) wykorzystuje w interpretacji elementy znaczące dla odczytania sensu utworu (np. słowa ? klucze, wyznaczniki kompozycji)
3.2) wykorzystuje w interpretacji utworu konteksty (np. literackie, kulturowe, filozoficzne, religijne)
3.3) porównuje funkcjonowanie tych samych motywów w różnych utworach literackich
4.2) poddaje refleksji uniwersalne wartości humanistyczne (gimnazjum)
4.2) dostrzega obecne w utworach literackich oraz innych tekstach kultury wartości [?] i uniwersalne.

III. Tworzenie wypowiedzi. Uczeń:
1.1) tworzy dłuższy tekst [?] mówiony [?] zgodnie z podstawowymi regułami jego organizacji, przestrzegając zasad spójności znaczeniowej i logicznej
1.2) przygotowuje wypowiedź (wybiera [?] odpowiedni układ kompozycyjny, analizuje temat, wybiera formę kompozycyjną, sporządza plan wypowiedzi, dobiera właściwe słownictwo)
1.3) tworzy samodzielną wypowiedź argumentacyjną według podstawowych zasad logiki i retoryki (stawia tezę lub hipotezę, dobiera argumenty, porządkuje je, hierarchizuje, dokonuje selekcji pod względem użyteczności w wypowiedzi, podsumowuje, dobiera przykłady ilustrujące wywód myślowy, przeprowadza prawidłowe wnioskowanie)
1.4) publicznie wygłasza przygotowaną przez siebie wypowiedź, dbając o dźwiękową wyrazistość przekazu (w tym także tempo mowy i donośność głosu)
2.3) tworząc wypowiedzi, dąży do precyzyjnego wysławiania się (gimnazjum).
2.11) operuje słownictwem z określonych kręgów tematycznych [?] koncentrującym się przede wszystkim wokół tematów: [?] społeczeństwo i kultura (gimnazjum)

Pojęcia i terminy
? idealizm
? utopia
? kultura szlachecka
? sielanka
? tradycja narodowa
? społeczeństwo

Komentarz do zadania
Zadaniem ucznia jest określenie, w jakim celu ukazywane są w kulturze obrazy idealnego świata. Wypowiedź warto więc zacząć od zdefiniowania pojęcia świata idealnego (topos raju/edenu, arkadii, motyw państwa idealnego lub antyutopii). W wypowiedzi konieczne są odwołania do przytoczonego fragmentu powieści I. Krasickiego Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki. Niezwykle ważny jest trafny dobór co najmniej dwóch tekstów kultury ilustrujących omawiane zagadnienie.

Zadanie 1.4

Zadanie 1.4.
Przykładowa realizacja (1)

Wstęp
? Marzenia o idealnym świecie są wpisane w ludzką naturę i wynikają z tęsknoty za utraconym rajem.
? Topos raju (arkadii) funkcjonuje w kulturze od starożytności.
? Idealny świat jest doskonały (ludzie są szczęśliwi, żyją w harmonii ze sobą i w zgodzie z naturą).

Teza
Obrazy idealnego społeczeństwa kreowane są po to, by wskazywać ludziom wzory do naśladowania.

Uzasadnienie
1. Nipu jako wzór państwa:
? miejsce akcji ? wyspa Nipu (znaczące usytuowanie ? z dala od cywilizacji, brak możliwości powielania złych przykładów)
? wszyscy Nipuanie dysponują takim samym kawałkiem ziemi, są jednakowo majętni (?każdy z nich miał dom, pole i ogród, wszystko pod równym wymiarem?)
? mieszkańców nie różnicuje strój (?w odzieży i wygodzie nie było między nimi różnicy?)
? posługują się prostym, nacechowanym etycznie dodatnio językiem (?Nie masz u Nipuanów słów wyrażających kłamstwo, kradzież, zdradę, podchlebstwo?), nie łamią prawa, więc nie potrzebują prawników
? istnieje tylko władza rodzicielska (?W zgromadzeniu naszym nie masz żadnej innej zwierzchności politycznej prócz naturalnej rodziców nad dziećmi?)
? relacje między gospodarzami a służbą są oparte na wzajemnym szacunku, poszanowaniu godności (?Nie znać było najmniejszej podłości w czeladzi; panowie nie patrzyli na nich surowym okiem, dopieroż kar bolesnych albo obelżywych podobieństwa nawet nie postrzegłem?)
? Istnieje tam sprawiedliwy system prawny (?Człowiek jednakowo z drugim człowiekiem rodzący się nie może, a przynajmniej nie powinien by sobie przywłaszczać zwierzchności nad nim; wszyscy są równi?)
? Nipuanie są szczęśliwi, nie chorują, dlatego nie potrzebują lekarzy
? rządy w osadzie oparte są na naturalnym porządku (np. starsi, doświadczeni, rozważni, w szczególnych okolicznościach mają głos decydujący, rozstrzygający).

Wniosek z tej części wypowiedzi
Ignacy Krasicki pokazuje, że nipuański styl życia może stać się dla jemu współczesnych wzorem do naśladowania.

Odwołanie do załączonego tekstu.
2. Pieśń Panny XII z cyklu Pieśń świętojańska o Sobótce Jana Kochanowskiego jako pochwała życia na wsi:
? życie z dala od cywilizacji, w otoczeniu natury
? szczęście wynikające z uczciwości i pobożności
? radość z posiadania ziemi i pracy na niej
? brak rozgrywek dworskich służących zrobieniu kariery
? możliwość moralnego wychowania dzieci i przygotowania ich do skromnego życia
? odpoczynek i rozrywka po uczciwej pracy.

Wniosek z tej części wypowiedzi
Jan Kochanowski daje ówczesnej szlachcie wzór do naśladowania ? alternatywny wobec życia dworskiego.

3. Pan Tadeusz Adama Mickiewicza jako idealny ?kraj lat dziecinnych?:
? życie na wsi litewskiej w zgodzie z naturą
? dbałość o tradycje narodowe, szlacheckie i dobre obyczaje
? chłopi traktowani są wręcz po ojcowsku przez Sędziego, który zaprasza ich do wspólnego ucztowania, a przez Tadeusza i Zosię zostają obdarzeni wolnością.

Wniosek z tej części wypowiedzi
Adam Mickiewicz pokazuje możliwości zbudowania nowych społecznych relacji w obrębie starego systemu opartego na kulturze szlacheckiej.
Odwołanie do wybranego tekstu kultury.

Podsumowanie
Twórcy kultury kreowali w dziełach obrazy idealnego świata, ponieważ ludzie zawsze potrzebują wzorów do naśladowania, z których mogliby się dowiedzieć, jak trzeba żyć.

Zadanie 1.4

Zadanie 1.4.
Przykładowa realizacja (2)

Wstęp
Idealne, doskonałe państwo można nazwać utopią.

Teza
Obrazy idealnego świata ukazywane w kulturze służą krytyce negatywnych zachowań społecznych.

Uzasadnienie
A. Nipu jako przeciwieństwo ówczesnej cywilizacji europejskiej:
? wyspa jako przestrzeń odizolowana od negatywnego wpływu cywilizacji na mieszkańców
? bohater powieści ? Mikołaj Doświadczyński ? styka się na Nipu ze światem prawdziwych wartości, takich jak, np. uczciwość, sprawiedliwość
? naturalność praw i zasad rządzenia Nipuan przeciwstawiona sztuczności ?monarchii, arystokracji, demokracji, oligarchii etc.?
? oparcie relacji społeczeństwa Nipu na zasadach wolności, miłości, braterstwa skontrastowane z potrzebą istnienia prawa i prawników
? ugodowe sposoby pokonywania trudności i problemów.

Wniosek z tej części wypowiedzi
Krasicki poprzez obraz życia na wyspie Nipu uwypukla i piętnuje wady współczesnego mu społeczeństwa.

Odwołanie do załączonego tekstu
B. Wizja ?szklanych domów? w Przedwiośniu Stefana Żeromskiego jako przeciwieństwo Polski po roku 1918:
? piękno i nowoczesność domów ze szkła z opowieści Seweryna Baryki
? zapewniająca zdrowie czystość domów opisywanych przez ojca synowi, a brud, obskurność przygranicznego miasteczka
? naukowo-techniczne cuda (dokonane przez krewnego głównego bohatera powieści) a stagnacja infrastruktury II Rzeczpospolitej
? opowieść utrudzonego, chorego, umierającego Seweryna Baryki jako werbalizacja marzeń Polaka (wizja, projekcja snu o idealnej ojczyźnie, źródle nowoczesnej cywilizacji).
Wniosek z tej części wypowiedzi
Żeromski poprzez wizję szklanych domów diagnozuje mankamenty niepodległej Polski.

Odwołanie do wybranego tekstu kultury.
C. Pozorna utopia w filmie Juliusza Machulskiego Seksmisja:
? obraz społeczeństwa pozornie doskonale zorganizowanego, ale ograniczanego z zewnątrz
? kontrola ludzi jako podstawa systemu społecznego
? pokazywanie świata nie do przyjęcia dla odbiorcy (świat wyłącznie kobiet, ale jednak podstępnie zarządzany przez mężczyznę)
? obraz systemów totalitarnych
? tworzenie systemy społecznego poprzez stałe ograniczanie wolności jednostki.
Wniosek z tej części wypowiedzi
Machulski w dowcipny sposób polemizuje z wizją świata idealnie zorganizowanego.
Odwołanie do wybranego tekstu kultury.

Podsumowanie
Obrazy idealnego świata w literaturze z jednej strony wyostrzają krytyczne spojrzenie na prawdziwy świat i uzmysławiają, jak bardzo rzeczywistość odbiega od ideałów i marzeń (Krasicki, Żeromski), a z drugiej pozwalają docenić w otaczającej nas rzeczywistości wewnętrzną wolność i dostrzec konsekwencje zakłamania (Machulski).

Zadanie 1.5

Zadanie 1.5.
Wymagania ogólne i szczegółowe

I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji. Uczeń:
1.1) odczytuje sens całego tekstu [?]
1.2) [...] odczytuje zawarte w odbieranych tekstach informacje zarówno jawne, jak i ukryte
1.6) rozpoznaje wypowiedzi o charakterze [?] perswazyjnym.

II. Analiza i interpretacja tekstów kultury. Uczeń:
1.2) określa problematykę utworu
3.1) wykorzystuje w interpretacji elementy znaczące dla odczytania sensu utworu [...]
3.2) wykorzystuje w interpretacji utworu konteksty
3.4) odczytuje treści alegoryczne i symboliczne utworu
4.3) dostrzega zróżnicowanie postaw społecznych, obyczajowych, narodowych (gimnazjum).

III. Tworzenie wypowiedzi. Uczeń:
1.1) tworzy dłuższy tekst [?] mówiony [?] zgodnie z podstawowymi regułami jego organizacji, przestrzegając zasad spójności znaczeniowej i logicznej
1.2) przygotowuje wypowiedź (wybiera [?] odpowiedni układ kompozycyjny, analizuje temat, wybiera formę kompozycyjną, sporządza plan wypowiedzi, dobiera właściwe słownictwo)
1.3) tworzy samodzielną wypowiedź argumentacyjną według podstawowych zasad logiki i retoryki (stawia tezę lub hipotezę, dobiera argumenty, porządkuje je, hierarchizuje, dokonuje selekcji pod względem użyteczności w wypowiedzi, podsumowuje, dobiera przykłady ilustrujące wywód myślowy, przeprowadza prawidłowe wnioskowanie)
1.4) publicznie wygłasza przygotowaną przez siebie wypowiedź, dbając o dźwiękową wyrazistość przekazu (w tym także tempo mowy i donośność głosu)
2.11) operuje słownictwem z określonych kręgów tematycznych [?] koncentrującym się przede wszystkim wokół tematów: [?] społeczeństwo i kultura (gimnazjum).

Pojęcia i terminy
? funkcje wypowiedzi (dydaktyzm, etyzm)
? publicystyka
? sztuka
? literatura

Komentarz do zadania
Polecenie wymaga, aby w realizacji odnieść się do możliwych funkcji wypowiedzi, w tym przede wszystkim funkcji dydaktycznej oraz jej znaczenia w dziele artystycznym. Zadaniem ucznia jest przyjęcie stanowiska wobec postawionego problemu. Musi w swojej wypowiedzi dostrzec cechy specyficzne i niespecyficzne dla literatury, zauważyć, że perswazyjność nie należy do charakterystycznych cech dzieła artystycznego, jednak w szczególnych przypadkach może być wykorzystywana.

Zadanie 1.5

Zadanie 1.5.
Przykładowa realizacja (1)

1. Określenie problematyki
Czy sztuka ma koncentrować się jedynie na estetyce? Czy ma także wychowywać odbiorcę moralnie? Może także dostarczać człowiekowi rozrywki? A może godzić w sobie wszystkie te cele?

2. Teza
Sztuka powinna pełnić przede wszystkim funkcję perswazyjną, a artyści są szczególnie zobowiązani do zabierania głosu w ważnych dla narodu oraz aktualnych politycznie i społecznie sprawach.

3. Argumentacja
1) Pieśń XIV Jana Kochanowskiego:
? poeta z podejmuje aktualne tematy ? wzywa rządzących do odpowiedzialności za państwo
? zwraca się bezpośrednio do rządzących (?Wy, którzy Pospolitą Rzeczą władacie?) ? liryka apelu
? szereg wezwań skłaniających do refleksji: aby władcy wyzbyli się egoizmu, aby byli sprawiedliwi i odpowiedzialni, nie kierowali się własnym dobrem, wszystkich traktowali równo, niezależnie od pochodzenia, pamiętali, że nie są bezkarni, bo mają nad sobą Boga.

Odwołanie do wybranego tekstu kultury.
2) Satyra Do króla Ignacego Krasickiego:
? utwór ma charakter perswazyjny, podejmuje w kunsztownej formie literackiej temat, jaki powinien być władca. Krasicki tworzy swój tekst w momencie nasilenia się opozycyjnych głosów przeciwko królowi Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu ze strony konserwatywnego obozu sarmackiego
? Krasicki w sposób zakamuflowany (zwraca się do króla) próbuje zwrócić uwagę szlachty na jej uprzedzenia, które uniemożliwiają światłemu królowi realizowanie mądrych rządów. Wszystkie zalety króla (jest młody, mądry, przyjacielski, dobry, ceni naukę) w oczach szlachty są wadami i zwracają się przeciw niemu
? poeta stosuje zabieg polegający na odwróceniu sytuacji i zastosowaniu liryki roli ? nadawcą jest szlachcic, który formułuje zarzuty wobec króla. Jednocześnie dla myślącego odbiorcy te oskarżenia brzmią absurdalnie ? na tyle, że szybko identyfikuje je jako opaczne.

Odwołanie do wybranego tekstu kultury.
3) Do polityka Cz. Miłosza:
? wiersz powstał tuż po zaprowadzeniu w Polsce totalitarnej władzy komunistycznej
? funkcja perswazyjna: poeta zwraca się bezpośrednio do adresata swej wypowiedzi, którym jest (anonimowy) polityk sprawujący wysoki urząd państwowy, w ściśle określonych celach: aby mu uświadomić, jak duża odpowiedzialność za jednostki i całą społeczność na nim ciąży (?starca i dziecka w ręku dzierżysz los?), jak potężny wpływ ma na rzeczywistość (?Gwarne miasta i pola /Kopalnie, okręty/Na twojej dłoni ludzkiej?) i jaką moc wydawania wyroków (?Twoja jest waga i twój jest miecz?)
? postać mówiąca wyjaśnia, że od wyboru (dobra lub zła) będzie zależał charakter jego władzy, może być ?trzykroć błogosławiony? lub ?po trzykroć przeklęty?
? adresat liryczny musi mieć świadomość, że swoimi decyzjami ?ocala lub gubi/ Pospolitą rzecz?
? skłania go do wnikliwego wglądu we własną osobę i wzięcia odpowiedzialności za władzę i przyjęcia konsekwencji swoich decyzji (?Zadrżyj w sercu swoim/ Nie umywaj rąk? ? ważny motyw biblijny) negatywna ocena adresata, który ma predyspozycje do złego, do rzeczy, których się dokonuje niejawnie, pod osłoną ciemności (?Ty, którego do czynu/ Wychowała noc?), działa skrycie (?I twarz twoja zakryta?), a czyny mogą budzić powszechne przerażenie, stąd przyrównanie do Golema ? istoty niemej, bezmyślnej i okrutnej (?Jak golem nad światem?)
? pytanie: ?Kto ty jesteś, człowieku?? można potraktować jako próbę skłonienia do refleksji i danie szansy na wybór właściwej drogi
? zwroty do adresata oraz pytania pełnią w wierszu przede wszystkim funkcję perswazyjną.

4. Podsumowanie
Artysta powinien angażować się poprzez sztukę w bieżące sprawy polityczne i społeczne, ponieważ jest, jak inni ludzie, obywatelem swego państwa i przynależy do społeczeństwa. Dzieła sztuki powinny wskazywać właściwe postawy moralne, kształtować poczucie obowiązku społecznego, uczyć odróżniania dobra od zła.

Zadanie 1.5

Zadanie 1.5.
Przykładowa realizacja (2)

1. Określenie problematyki
Są pisarze, którzy koncentrują się jedynie na stronie estetycznej swoich dzieł, a są i tacy, którzy nadają im walory wychowawcze ? chcą pouczać swoich odbiorców, wpływać na ich życie. W tym celu stosują w swych dziełach perswazję.

2. Teza
Artyści piszą w różnych celach.

3. Argumentacja
? Stanisław Przybyszewski w Confiteor oddziela sztukę od innych dziedzin życia i przyznaje artystom szczególne miejsce w społeczeństwie. Twierdzi, że sztuka nie służy nikomu i niczemu, i dzięki temu realizuje swe własne cele. Propagowany jest model ?sztuki dla sztuki?. Poglądy Przybyszewskiego można streścić następująco: sztuka jest najwyższą religią, funkcjonuje poza dobrem i złem. Sztuka nie powinna naginać się do oczekiwań i wymagań społecznych, bo kiedy tak robi ? tworzy dzieła niskich lotów.

Odwołanie do wybranego tekstu kultury.
? Poeci dwudziestowieczni manifestowali odcięcie się od służebnych funkcji literatury. Chcieli przywrócić sztuce autonomię i niezależność od spraw bieżących. Hasło ?sztuka dla sztuki? najtrafniej wyraża postulat skupienia się sztuki tylko na funkcji estetycznej i uwolnienie jej od pozostałych funkcji, np. dydaktycznej. Przyjęcie tego postulatu skutkowało rozwojem sztuki i literatury w różnych kierunkach i wzbogaceniem zasobu środków artystycznego wyrazu o takie, jak groteska, oniryzm, symbolizm, elementy magiczne. Tak czyni np. Jan Lechoń w utworze Herostrates, w którym wzywa do odejścia od myślenia historycznego, od poezji tyrtejskiej, a zajęcie się wyobraźnią i budowaniem nowej rzeczywistości.

Odwołanie do wybranego tekstu kultury.
? W stronę zaangażowania sztuki w aktualną dyskusję, w życie społeczne wpisywało się kino. Tak było na przykład w nurcie polskiego kina moralnego niepokoju (Wajda, Zanussi, Kieślowski). Kino miało być komentarzem do rzeczywistości historycznej i wpływać na postawy moralne widzów, kształtować ich poczucie patriotyzmu oraz odpowiedzialności, demaskować nieuczciwość systemu (np. Człowiek z marmuru Andrzeja Wajdy).

Odwołanie do wybranego tekstu kultury.
? Wiersz Czesława Miłosza ma charakter społeczno-polityczny. Jego konstrukcja sugeruje gotowość do podjęcia dyskusji na temat znaczenia władzy i odpowiedzialności rządzących. Jest moralistyczną przestrogą na temat odpowiedzialności związanej z władzą (to jeden z Miłoszowskich tematów; w innym wierszu czytamy: ?Nie bądź bezpieczny, poeta pamięta?). Funkcja perswazyjna realizowana jest w formie pouczenia moralnego, przywołania możliwości polityka i jego odpowiedzialności.

Odwołanie do załączonego tekstu.

4. Zakończenie
Dzieła sztuki mogą spełniać różne funkcje. Z tej różnorodności wynika uniwersalizm sztuki. Jednak bez względu na to, jaka funkcja w dziele dominuje, zawsze musi ono spełniać funkcję estetyczną. Bez tego nie jest dziełem sztuki.