Andrzejki - co zadecydowało o ich popularności?

Popularne andrzejki posiadają wielowiekową tradycję. Choć, niektóre zwyczaje uległy zapomnieniu, to istnieją również takie, które stanowią nieodłączną część zabaw andrzejkowych. Echa tradycji ludowych wciąż są obecne we wróżbach z ognia lub wody.
Poprzedzająca liturgiczne święto kościelne, wigilia św. Andrzeja Apostoła stanowi ostatnią okazję do hucznej zabawy przed refleksją i zadumą Adwentu. O specyfice listopadowego wieczoru decydują wróżby matrymonialne, których forma ukształtowała się na przestrzeni wieków, łącząc w efekcie tradycyjne oraz współczesne elementy kultury. Pomimo że zwyczaje andrzejkowe zatraciły pierwotny sens, to w niektórych wróżbach wciąż można dostrzec inspiracje tradycjami ludowymi.

Andrzejki świętem pogańskim czy chrześcijańskim?

Istnieją różne wyjaśnienia genezy tego święta. Niektórzy badacze początków andrzejek upatrują w zwyczajach pogańskich, wskazując na powiązania tradycji andrzejkowych ze światem antycznym. Na dowód przytaczają etymologię imienia: Andress w języku greckim oznacza męża (aner-) lub mężczyznę (andros-). Inni, odwołują się do wierzeń ludów celtyckich i germańskich, a dokładnie - do kultu Freyra, boga: płodności, urodzaju oraz małżeństw.

Popularny jest również pogląd, który akcentuje wpływ kultur krajów kręgu chrześcijańskiego. W tradycji chrześcijańskiej, św. Andrzeja Apostoła uznaje się za orędownika dobrych małżeństw, o którego wstawiennictwo powinny zabiegać osoby zakochane albo starające się o potomstwo. Europejskie przekazy o zwyczajach andrzejkowych pochodzą z XII wieku, a w Polsce pierwsze wzmianki o tradycyjnych sposobach świętowania jędrzejek lub andrzejówek pojawiły się w sztuce teatralnej: Komedii Justyna i Konstancjej Marcina Bielskiego z 1557 roku. O ludowych korzeniach przypominają również liczne przysłowia, między innymi: "Św. Katarzyna klucze pogubiła, a św. Jendrzej znalazł i zamknął skrzypki zaraz" lub "Na świętego Andrzeja dziewkom z wróżby nadzieja".

Przesądy i wierzenia ludowe

Polskie zwyczaje świąteczne, zdominowane przez wróżby i magiczne zaklęcia, w znacznej mierze uwarunkowane były tradycjami oraz religijnością ludową. Z wigilijnym wieczorem wiązano liczne przesądy, zgodnie z którymi noc poprzedzająca liturgiczne święta w sposób szczególny sprzyjała praktykom magicznym. Ponadto wierzono, że moc i skuteczność zaklęć zwiększa się w okresie przełomu, wyznaczonego końcem starego a początkiem nowego roku liturgicznego. W tym czasie, stary porządek ulegał chwilowemu zawieszeniu, co umożliwiało ludziom magiczną ingerencję w światowy ład. Nie bez znaczenia pozostawały również wierzenia dotyczące życia pozagrobowego, zgodnie z którymi w okresach przełomu dusze zmarłych były znacznie bardziej aktywne: z jednej strony - stanowiło to zagrożenie dla człowieka, lecz z drugiej - dusze zmarłych mogły udzielać pomocy.

O popularności zwyczajów andrzejkowych w krajach europejskich zadecydowała również pora roku. Rytm życia w społeczeństwach agrarnych, uwarunkowany prawami natury, pozwalał ludziom na odpoczynek jedynie w okresach jesienno-zimowych. W tym czasie, kwitło życie towarzyskie, a samotne osoby zabiegały o ożenek, który stanowił o awansie lub degradacji społecznej.

W nocy z 24 na 25 listopada odbywały się tak zwane "katarzynki", czyli wieczór wróżb matrymonialnych dla mężczyzn. Natomiast cztery dni później, w andrzejki świętowały kobiety. O ile tradycja katarzynek z czasem uległa zapomnieniu, o tyle zwyczaje andrzejkowe, w nieco zmienionej formie przetrwały do dnia dzisiejszego. Zamążpójście stanowiło o statusie społecznym kobiet, które przez całe życie były zależne od mężczyzn: najpierw pozostawały pod opieką ojców lub starszych braci, a następnie - mężów. Staropanieństwo spotykało się z wieloma sankcjami społecznymi, a nawet ze środowiskowym ostracyzmem. Z tego powodu, panny sięgały po różne metody, by pomóc przeznaczeniu albo odwrócić koleje losu i zwiększyć swoje szanse na dobre małżeństwo. Zwyczaje andrzejkowe traktowano bardzo poważnie: początkowo wróżono w samotności, następnie - w grupach. O ile część wróżb mogła odbywać się w towarzystwie innych kobiet, o tyle istniały również takie, które niezmiennie wymagały intymności.

Zwyczaje andrzejkowe w polskiej tradycji ludowej

Wróżby, wykonywane w wigilię św. Andrzeja Apostoła, miały wskazać na imię, zawód i pochodzenie przyszłego małżonka, a także na czas ślubu. Tak było w przypadku wróżb wykonywanych z roztopionego wosku, ołowiu lub cyny. Ciecz, przelewana przez dziurkę od klucza, tworzyła na powierzchni wody zastygłą formę, której kształt mógł pokazać twarz albo zawód przyszłego adoratora. Natomiast, imię wybranka zgadywano na podstawie kształtu obierek z jabłek.

Ponadto, by odstraszyć złe duchy, kobiety nacierały drzwi czosnkiem lub rozpalały wokół obejścia na całą noc paleniska (zwane "ogniami św. Andrzeja), a na drodze do domu, na poletkach lub w glinianych naczyniach siały len, konopie i ziarna zbóż. Tak zwane "ogrody św. Andrzeja", zagrabione męskimi spodniami, miały przyspieszyć pojawienie się miłości w życiu kobiety.

Przy pomocy magicznych zwyczajów, panny chciały również dowiedzieć się, która z nich jako pierwsza wyjdzie za mąż. W tym celu, od rogu izby ustawiały buty, zdjęte z lewej stopy - ostatni, który znalazł się na progu pomieszczenia zapowiadał rychłe zamążpójście. Podobne znaczenie miała wróżba, podczas której kobiety podawały psu placki ze smalcem, kulki z tłuszczu albo kości. Najszybsze zaślubiny czekały na tę pannę, od której przysmak w pierwszej kolejności zwierzę zjadło.

Niezależnie od wyników poprzednich wróżb, każda niezamężna kobieta zrywała wieczorem gałązkę wiśni, czereśni lub jabłoni. Jeśli zakwitła ona w wigilię Bożego Narodzenia, to wierzono, że w kolejnym roku panna się ustatkuje.

Duże znaczenie przypisywano również snom. Zabiegając o prorocze mary, kobiety przez cały dzień pościły, a wieczorem spożywały solonego śledzia nie popijając go wodą, pod prześcieradło zaś wkładały część męskiej garderoby, a późniejszym czasie także karteczkę z męskim imieniem, którą wylosowały jeszcze o poranku. Zabiegi te miały otworzyć kobiecy umysł na działanie sił nadprzyrodzonych, a jednocześnie pozwolić jej zapamiętać treść snu, w którym objawił się wymarzony mężczyzna.

Więcej o: