Jak powstao pastwo faraonw

Nie byoby wspaniaej cywilizacji doliny Nilu, gdyby nie gigantyczne susze w pnocnej Afryce. To one sprawiy, e pasterze z Sahary stali si rolnikami
Badania archeologa Rudolpha Kupera i geologa Stefana Krpelina, ktrych prac publikuje dzi "Science", jeszcze raz potwierdzaj, e klimat odgrywa i nadal odgrywa olbrzymi rol w dziejach ludzkoci. W przypadku pastwa faraonw bya to rola decydujca.

Teza niemieckich badaczy z uniwersytetu w Kolonii, e zanik opadw deszczu doprowadzi do rozkwitu cywilizacji nad Nilem, brzmi o tyle przewrotnie, e susze zwykle sprowadzaj gd, bied i wojny, przyczyniajc si do upadku pastw, a nawet caych regionw. Tym razem byo oczywicie podobnie - podkrelaj naukowcy. Wolta klimatu zniszczya bowiem cakiem niele prosperujce spoecznoci nomadw - wdrownych pasterzy, ktrzy mieszkali na terenach dzisiejszego Egiptu, Sudanu, Libii i Czadu. Atak suszy zmusi ich do ucieczki, a niektrych do zmiany stylu ycia z koczowniczego na osiady.

- Niektrzy nomadzi przeobrazili si w rolnikw, inni pozostali wdrownymi pasterzami - mwi prof. Kuper prowadzcy od kilkudziesiciu lat badania we wschodniej czci Sahary. - Dzi jest to bezludna pustynia, na ktrej jednak zachowao si sporo ladw pobytu ludzi, ktrzy mieszkali tu dawno temu, zanim wywdrowali na poudnie i wschd - dodaje Kuper.

Ta wielka migracja miaa miejsce ok. 7 tys. lat temu. Badacze postanowili odtworzy jej przebieg, a take wczeniejsze losy zaginionej cywilizacji pasterskiej, na podstawie licznych znalezisk archeologicznych odkrywanych w ostatnich dekadach. Do szczegowej analizy wybrali blisko 150 najwaniejszych stanowisk, odtwarzajc dziki nim burzliwe dzieje wschodniej Sahary od schyku ostatniej epoki lodowej 14 tys. lat temu a do momentu, gdy pnocna Afryka znw zostaa zasypana przez piasek i gruz skalny, ktry pokrywa j do dzi. By ustali kolejno zdarze, badacze wykonali gigantyczn prac, datujc a kilkaset przedmiotw pozostawionych przez prehistorycznych mieszkacw tych terenw.

- Ta wiedza uatwi nam znalezienie odpowiedzi na kluczowe pytania, dlaczego i jak doszo do powstania cywilizacji pastwa faraonw, ktra w krtkim czasie osigna tak wysoki poziom rozwoju. Nic nie ujmujc ludziom, sdzimy, e klimat odegra tu pierwszorzdn rol - mwi Kuper.

Sawanna rusza na pnoc

Wschodnia Sahara, ktrej histori zajli si badacze, ma powierzchni ok. 2 mln km kw. Jej granic stanowi na wschodzie dolina Nilu, na zachodzie siga ona po gry Tibesti w Czadzie. Ten obszar wielkoci rwny Europie Zachodniej jest dzi gigantyczn pustyni, w ktrej centrum opady deszczu nie przekraczaj 2 mm na rok (dla porwnania w Polsce wynosz ok. 650 mm).

Od dawna nie mieszka tu prawie nikt, co - jak podkrela Kuper - ma t zalet, e wspczesne osadnictwo nie zniszczyo ladw dawnego pobytu ludzi. Kiedy badacze wykopuj w piasku jaki przedmiot, czsto s pierwszymi od tysicy lat ludmi, ktrzy go ogldaj.

- Rozmieszczenie stanowisk archeologicznych oraz datowanie odkrytych tam ladw bytnoci czowieka niezbicie dowodz jednego - wschodnia Sahara tylko przez wzgldnie krtki czas bya miejscem nadajcym si do ycia - mwi Kuper.

Kraina ta zacza by gocinna dla ludzi ok. 10,5 tys. lat temu, kiedy dziki obfitym deszczom pokrya si bujn sawann, z licznymi jeziorami i gst sieci strumieni i rzek. Potwierdzaj to badania geologiczne, ktre prowadzi midzy innymi Krpelin. - Wczeniej, czyli podczas ostatniej epoki lodowej i zaraz po jej zakoczeniu, by tu gwnie piasek. Wszystko odmienio si do raptownie, kiedy strefa tropikalnych deszczw przesuna si na pnoc a o 800 km - opowiada uczony.

Z ludzkiej perspektywy byo to nage wydarzenie. W cigu zaledwie paru pokole na Saharze znika pustynia, a pojawia si sawanna. - Jeszcze jeden przykad na to, jakie salta potrafi wykona klimat. To przestroga take dla nas - komentuje Krpelin.

Trzy tysice lat prosperity

Na martwej do niedawna ziemi, ktr pradziadowie omijali z daleka, ich prawnuki zaczy wypasa krowy i polowa na dzik zwierzyn. Na zielenic si Sahar pasterze przybywali gwnie z poudnia. Pozostaoci ich tymczasowych osiedli archeolodzy odnajduj na caym terenie. Co ciekawe, jak wynika z bada niemieckich naukowcw, brzegi Nilu byy w tym czasie prawie niezamieszkae. Ludzie najwyraniej woleli zdrowsze powietrze wyyn i gr ni zabagnion wwczas i malaryczn dolin.

Kuper i Krpelin twierdz, e t szczliw odmian losu przynis mieszkacom pnocnej Afryki monsun, ktry dmuchn wilgotnym powietrzem znad oceanu, tak jak to czyni do dzi w Azji Wschodniej i w Indiach. - Bez deszczw monsunowych regiony te czeka ten sam los, jaki spotka pnocn Afryk, kiedy po 3 tys. lat skoczy si okres klimatycznego prosperity - mwi Kuper.

Okoo 7,3 tys. lat temu monsun odszed rwnie nagle, jak si kiedy pojawi, odbierajc ludziom yzne pastwiska, na ktrych teraz pasy si ju nie tylko krowy, ale take owce i kozy. Znikay take tereny owieckie. Z wyjtkiem kilku duych oaz, gdzie dao si jeszcze do dobrze y, wszdzie z traw wygrywa piasek. Ludzie uciekali znw na poudnie w kierunku Sudanu, porzucajc swoje saharyjskie osady, zabierajc ze sob jedynie krowy. W ich hodowli specjalizuj si do dzisiaj. - Na Bliskim Wschodzie zbieracze, owcy i nomadzi stali si farmerami, tu byo odwrotnie - zauwaa Kuper.

Zmiana klimatu na bardziej suchy sprawia jednak, e atrakcyjnym miejscem do zamieszkania staa si natomiast dolina Nilu. Mokrada na jej dnie czciowo wyschy, a regularne wylewy rzeki dostarczay yznego muu. Okoo 7 tys. lat temu mieszkali ju tam rolnicy uprawiajcy jczmie i pszenic. Wiedza ta przysza z Bliskiego Wschodu. Ale w wielu stanowiskach archeologicznych - jak zauwaaj Kuper i Krpelin - odnaleziono te lady pobytu naszych znajomych z Sahary.

Najwyraniej koczownicy mieszkajcy bliej doliny wielkiej rzeki uznali, e nie warto wdrowa na poudnie. Zostali wic w Egipcie, a kult byka i odnajdywane pochwki tych zwierzt wiadcz o tym, e szybko stali si wanym skadnikiem krajobrazu kulturowego rodzcej si cywilizacji. Ich drogi z tymi, ktrzy powdrowali do Sudanu i dalej na poudnie, rozeszy si na dobre, kiedy ok. 5 tys. lat temu klimat sta si tak suchy, e pustynia w pnocnej Afryce zaja wiksz powierzchni ni dzisiaj, a Sahar zaczto nazywa "krain diaba i mierci".