Wybory samorządowe 2018. Jak głosować, żeby głos był ważny. Zamazana kratka? To poprawny "X"

Wybory samorządowe 2018. I tura w niedzielę 21 października. Coraz więcej i częściej dyskutuje się nad technicznymi aspektami aktu głosowania: w jaki sposób oddać głos, aby był on ważny; co wyborca może zrobić z kartami do głosowania, a czego nie powinien. Wyjaśniamy.

W jaki sposób oddać głos w najbliższych wyborach samorządowych?

W ostatnim czasie w debacie publicznej pojawiło się wiele "interpretacji" nowej definicji znaku "X" oraz porad, w jaki sposób głosować, aby mieć pewność odnośnie do ważności głosu, jak i tego, że nikt później tego głosu nie zmanipuluje. Niestety, część z porad jest nie tylko niewłaściwa, ale nawet może spowodować oddanie przez wyborcę głosu nieważnego.

Wybory a prawo wyborcze. Czym jest znak "X"?

W wyniku styczniowej nowelizacji Kodeksu wyborczego zmieniła się definicja stawianego na karcie znaku "X" i brzmi ona: "co najmniej dwie linie, które przecinają się w obrębie kratki". W przeciwieństwie do wcześniejszej definicji mogą to być zarówno dwie, trzy, jak i jeszcze więcej linii. Zmiana ta budziła kontrowersje, jednak z jej całościową oceną lepiej wstrzymać się do momentu, gdy PKW poda do publicznej wiadomości informację o liczbie ważnych oraz nieważnych głosów

Za znak "X" zostaną uznane zarówno dwie linie przecinające się w obrębie kratki obok nazwiska wybranego kandydata, układające się w literę X, jak i w znak plus (+) czy krzyżyk i inne podobne. Nawet jeżeli przecinających się linii będzie więcej, to głos pozostanie ważny.

Pewne wątpliwości budzi sytuacja, w której wyborca zakreśla całą kratkę, w taki sposób, że nie można oddzielić poszczególnych linii. Tu mogą okazać się pomocne materiały przygotowane przez Krajowe Biuro Wyborcze na potrzeby szkoleń członków obwodowych komisji wyborczych do spraw ustalenia wyników głosowania (czyli tych, którzy będą w praktyce decydować o tym, czy znak graficzny reprezentujący głos jest prawidłowy). Zgodnie z tymi wytycznymi, zakreślenie całej kratki jest prawidłowym znakiem "X".

Prawidłowe i nieprawidłowe sposoby stawiania znaku "X" przedstawia poniższa grafika:

Wybory. Głosy ważne i głosy nieważneWybory. Głosy ważne i głosy nieważne Zespół Badań Wyborczych UŁ/Gazeta.pl, na podstawie materiałów PKW oraz KBW

Wybory samorządowe 2018. Co z dopiskami na kartach?

Wszelkie dopiski, rysunki, przekreślenia itp. dokonane przez wyborcę poza kratką obok nazwiska kandydata nie wpływają na ważność głosu, w tym również postawienie dodatkowego znaku "X" poza kratkami. Jeżeli przy nazwisku jednego z kandydatów postawiony będzie prawidłowy znak graficzny reprezentujący głos, to wszelkie dopiski dokonane w kratkach obok nazwisk innych kandydatów, ale niezawierające przynajmniej dwóch przecinających się linii, także nie wpłyną na ważność głosu. Zatem, jeżeli wyborca zdecyduje się na przykład przekreślić część nazwisk kandydatów, których z jakichś powodów nie lubi, a do tego napisać wiersz dla członków komisji, a oprócz tego w sposób prawidłowy postawił znak "X" w tylko jednej kratce, głos taki nadal będzie ważny.

Ile głosów oddajemy w wyborach samorządowych?

Zasada jest bardzo prosta: na każdej karcie do głosowania wyborca powinien wskazać jednego kandydata. Najlepiej dokonać tego stawiając prawidłowy znak "X" w kratce obok jednego nazwiska na każdej karcie. Są jednak sytuacje, w których - mimo postawienia większej liczby znaków "X" - głos będzie nadal ważny (choć nie są to przypadki zbyt częste):

W wyborach rad gmin do 20 000 mieszkańców:

  • głos będzie ważny, jeżeli wyborca postawi znak "X" przy więcej niż jednym nazwisku, jeżeli wszyscy wskazani kandydaci poza jednym zostali wcześniej skreśleni przez gminną komisję wyborczą (ale miało to miejsce już po wydrukowaniu kart).  

W wyborach rad gmin powyżej 20 000 mieszkańców, rad powiatów, sejmików województw oraz rad dzielnic w Warszawie:

  • Głos będzie ważny, jeżeli wyborca postawi znak "X" przy więcej niż jednym nazwisku, ale będą to kandydaci z jednej listy. W takiej sytuacji głos ten będzie oddany skutecznie na kandydata, którego nazwisko umieszczono wyżej na liście.
  • Głos będzie ważny, jeżeli wyborca postawi znak "X" przy więcej niż jednym nazwisku z różnych list wyborczych, jeżeli wszyscy wskazani kandydaci poza jednym zostali wcześniej skreśleni przez komisję wyborczą (ale miało to miejsce już po wydrukowaniu kart).  
  • Głos będzie ważny, jeżeli wyborca postawi znak "X" przy więcej niż jednym nazwisku z różnych list wyborczych, jeżeli wszystkie listy zawierające tych kandydatów poza jedną zostały unieważnione.  

W wyborach wójtów, burmistrzów i prezydentów miast:

  • głos będzie ważny, jeżeli wyborca postawi znak „X” przy więcej niż jednym nazwisku jeżeli wszyscy wskazani kandydaci poza jednym zostali wcześniej skreśleni przez gminną komisję wyborczą (ale miało to miejsce już po wydrukowaniu kart).  

Wybory samorządowe 2018. Kiedy głos będzie nieważny?

Należy pamiętać, że w sytuacji, gdy wyborca nie postawi na karcie do głosowania żadnego prawidłowego znaku "X", głos będzie nieważny. Kiedy jeszcze?

W wyborach rad gmin do 20 000 mieszkańców:

  • głos będzie nieważny, jeżeli wyborca postawi znak "X" przy jednym lub większej liczbie nazwisk, jeżeli wszyscy wskazani kandydaci zostali wcześniej skreśleni przez gminną komisję wyborczą (ale miało to miejsce już po wydrukowaniu kart).  

W wyborach rad gmin powyżej 20 000 mieszkańców, rad powiatów, sejmików województw oraz rad dzielnic w Warszawie:

  • głos będzie nieważny, jeżeli wyborca postawi znak "X" przy jednym lub większej liczbie nazwisk, jeżeli wszyscy wskazani kandydaci zostali umieszczeni na listach, które zostały unieważnione.

W wyborach wójtów, burmistrzów i prezydentów miast:

  • głos będzie nieważny, jeżeli wyborca postawi znak "X" przy jednym lub większej liczbie nazwisk, jeżeli wszyscy wskazani kandydaci zostali wcześniej skreśleni przez gminną komisję wyborczą (ale miało to miejsce już po wydrukowaniu kart).
  • głos będzie nieważny, jeżeli wyborca postawi znak "X" w obu kratkach w wypadku głosowania nad pojedynczą kandydaturą.  

Wyjątkową jest natomiast sytuacja, w której w wyborach rad gmin powyżej 20 000 mieszkańców, rad powiatów, sejmików województw oraz rad dzielnic w Warszawie wyborca postawi znak "X" tylko przy nazwisku skreślonego kandydata, umieszczonego jednak na liście, która nie została unieważniona. Może się to zdarzyć w różnych sytuacjach, np. w wyniku śmierci kandydata niedługo przed głosowaniem. W takiej sytuacji głos ten będzie ważny i oddany skutecznie na wskazaną listę, ale bez wskazania konkretnego kandydata.

W jaki sposób najbezpieczniej oddać głos?

Najlepiej na każdej karcie zaznaczyć tylko jeden znak "X", w kratce przy nazwisku kandydata, którego popieramy. Warto wcześniej zapoznać się z obwieszczeniami, aby mieć pewność, że kandydat nie został skreślony albo jego lista unieważniona. Należy również pamiętać, że w razie pomyłki wyborcy, komisja obwodowa nie ma prawa wydać drugiej karty.

Czy robić coś więcej - czy to ma sens albo uchroni nas przed sfałszowaniem głosu?

Jak wspomniano na wstępie, w przestrzeni publicznej pojawiają się różne "porady", w jaki sposób oddać głos, aby uniemożliwić późniejszą ingerencję w treść karty do głosowania (w domyśle - sfałszowanie głosu). Wymieńmy tylko kilka najpopularniejszych:

  • Zakreślenie (zamazanie) w całości kratek innych niż ta, w której wyborca stawia znak "X".
  • Wycięcie wewnętrznych części wszystkich kratek innych niż ta, w której wyborca stawia znak "X".
  • Dopisanie na karcie do głosowania informacji, na którego wyborcę oddało się głos.

Od wszelkich tego typu zachowań należy się powstrzymać. W przypadku zamazania wszystkich kratek, zostanie to zinterpretowane jako postawienie znaku "X" przy nazwiskach wszystkich kandydatów (głos nieważny). W wypadku wycięcia kratek - unieważni to całą kartę (karta nie może być przedarta w całości, a tak byłoby to zapewne zinterpretowane), więc również nie będzie to skutecznie oddany głos. W trzecim wypadku nie spowodujemy co prawda nieważności głosu, należy jednak pamiętać, że dopiski poza kratkami nie mają żadnej mocy i nadal liczyć będzie się wyłącznie prawidłowe postawienie znaku "X". Można spotkać się również z interpretacjami, że tego typu działanie jest sprzeczne z zasadą tajności głosowania, gdyż może stanowić wcześniej umówiony znak.

Czego jeszcze nie wolno wyborcy?

Począwszy od wyborów samorządowych 2018, Kodeks wyborczy przewiduje sankcję za wynoszenie przez wyborców kart do głosowania z lokali wyborczych. Art. 497a Kodeksu wyborczego: "Kto w dniu wyborów wynosi kartę do głosowania poza lokal wyborczy lub taką kartę poza lokalem wyborczym przyjmuje lub posiada, nie będąc do tego uprawnionym, podlega karze grzywny, ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności do lat 2".

Artykuł został przygotowany przez Zespół Badań Wyborczych Uniwersytetu Łódzkiego
Michał Klonowski, Maciej Onasz, Michał Pierzgalski, Paweł Stępień

Więcej o: