Wybory samorządowe 2018. Kogo wybieramy i w jaki sposób? Do wypełnienia 3 lub 4 karty

Wybory samorządowe 2018. To najbardziej skomplikowane spośród wyborów powszechnych w Polsce: z największą liczbą kandydatów, kart wyborczych oraz - ostatecznie - zwycięzców i przegranych. Na kogo i jak zagłosujemy?

Choć wrzucenie karty do głosowania do urny wyborczej wydaje się dziecinnie prostą czynnością, to temat wyborów jest zdecydowanie bardziej skomplikowany. Dlatego poprosiliśmy Zespół Badań Wyborczych Uniwersytetu Łódzkiego o wyjaśnienie najtrudniejszych zagadnień dotyczących zbliżających się wyborów samorządowych. 

W wyborach samorządowych wybieramy organy jednostek samorządu na trzech szczeblach podziału administracyjnego:

  • Gminy,
  • Powiatu,
  • Województwa.

Przy czym w przypadku powiatów i województw z wyborów powszechnych pochodzą wyłącznie organy stanowiące (czyli: rady powiatów oraz sejmiki województw), a w gminach - zarówno organ stanowiący (czyli: rada gminy lub miasta), jak i organ wykonawczy: wójt, burmistrz lub prezydent (w skrócie: WBP). WBP to różne nazwy tego samego organu - przyjęto, że na czele gmin wiejskich stoi wójt; gmin, na obszarze których znajduje się miasto - burmistrz, natomiast w miastach powyżej 100 tys. mieszkańców oraz w tych, w których przed reformą samorządową z końcówki ubiegłego wieku rządzili prezydenci - prezydent.

Wybory samorządowe 2018. Kto może wybierać i być wybranym?

Wybory poszczególnych organów różnią się również odnośnie do biernego i czynnego prawa wyborczego. Prawo wybierania we wszystkich przypadkach mają obywatele polscy, którzy najpóźniej w dniu głosowania kończą 18 lat, na stałe zamieszkujący w danej gminie/powiecie/województwie. Dodatkowo, w wyborach rady gminy (miasta) oraz WBP wybierać mogą również obywatele Unii Europejskiej, którzy nie są obywatelami polskimi, jeżeli spełniają pozostałe warunki.

Prawa wybierania są pozbawione osoby:

  • Pozbawione praw publicznych prawomocnym orzeczeniem sądu,
  • Pozbawione praw wyborczych prawomocnym orzeczeniem trybunału stanu,
  • Ubezwłasnowolnione prawomocnym orzeczeniem sądu.

W nieco inny sposób ustalono warunki, które trzeba spełnić, by kandydować i być wybieranym. Jest to bierne prawo wyborcze i przysługuje: 

  • W wyborach organów stanowiących: osobom, którym przysługuje prawo wybierania,
  • W wyborach WBP: wyłącznie obywatelom polskim, którym przysługuje prawo wybierania i którzy najpóźniej w dniu głosowania kończą 25 lat, przy czym nie muszą oni stale zamieszkiwać na obszarze gminy, w której kandydują.

Ponadto, zgodnie z Kodeksem wyborczym, biernego prawa wyborczego nie posiadają:

  • Osoby skazane prawomocnym wyrokiem na karę pozbawienia wolności za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego  lub umyślne przestępstwo skarbowe;
  • Pozbawieni tego prawa, prawomocnym orzeczeniem sądu, kłamcy lustracyjni;
  • Obywatel UE niebędący obywatelem polskim, którego pozbawiono tego prawa we własnym kraju;
  • (tylko w wyborach WBP) osoba, która pełniła już dwukrotnie tę funkcję w danej gminie (licząc od najbliższej kadencji).

Kogo konkretnie wybieramy w wyborach samorządowych?

Zależnie od miejsca zamieszkania, każdy z wyborców otrzyma 3 lub 4 karty do głosowania. Odpowiednio:

  • Mieszkańcy gmin (miast) niebędących miastami na prawach powiatu wybierają: radę gminy (miasta), radę powiatu, sejmik województwa oraz wójta (burmistrza, prezydenta miasta);
  • Mieszkańcy miast na prawach powiatu (poza Warszawą) wybierają: radę miasta, prezydenta miasta oraz sejmik wojewódzki;
  • Mieszkańcy Warszawy wybierają radę dzielnicy, radę miasta stołecznego, przedstawicieli sejmiku oraz prezydenta Warszawy. Dzielnice Warszawy nie są oddzielnym szczeblem samorządu (są jednostkami pomocniczymi gminy), jednak wybory do nich zarządza się i przeprowadza w ramach wyborów samorządowych.

Miasta na prawach powiatu to takie, które poza zwyczajnymi uprawnieniami gminy, wykonują również uprawnienia powiatu. Czasami stosuje się wobec nich tradycyjne pojęcie "powiaty grodzkie". Jest ich 66 i najczęściej (choć nie zawsze) są to największe miasta.

Systemy wyborcze w wyborach do rad gmin

Wybory do rad gmin i miast przeprowadza się z wykorzystaniem różnych systemów wyborczych. W gminach do 20 tys. mieszkańców wybory przeprowadzane są w jednomandatowych okręgach wyborczych. Każdy głosujący może poprzeć jednego kandydata, a mandat jest przyznawany temu z największą liczbą głosów (większość względna).

W wyborach przeprowadzanych w ten sposób, szczególnie w najmniejszych gminach, dość często zdarza się, że w okręgu został zgłoszony wyłącznie jeden kandydat. W takiej sytuacji głosowania nie przeprowadza się i od razu przyznaje mu mandat.

W gminach powyżej 20 tys. mieszkańców wybory przeprowadza się w okręgach wielomandatowych od 5 do 8 mandatów (zatem są to okręgi małe i średnie). Wyborcy głosują zarówno na listę, jak i na konkretnego kandydata (postawienie znaku X przy nazwisku kandydata jest równocześnie poparciem listy).

Mandaty w okręgu w pierwszej kolejności dzieli się między listy z wykorzystaniem metody D’Hondta (korzystniejszej dla ugrupowań najsilniejszych), a następnie są przydzielane konkretnym kandydatom na liście. Tutaj decyduje liczba głosów oddanych na konkretną osobę (nie miejsce na liście). Co istotne - w podziale mandatów biorą udział wyłącznie te ugrupowania, których listy otrzymały ponad 5% głosów ważnych w skali całej rady.

System wyborczy w wyborach do rady powiatów i sejmików wojewódzkich

W powiatach i województwach wybieramy wyłącznie organy stanowiące, a systemy są podobne do tego, który jest stosowany w wyborach rad gmin i miast powyżej 20 tys. mieszkańców. 

Różnica dotyczy jedynie wielkości okręgów. Do rady powiatu głosujemy w okręgach od 3 do 10 mandatów. Do sejmiku województwa głosujemy w okręgach od 5 do 15 mandatów, w praktyce jednak okręgi powyżej 8 mandatów występują bardzo rzadko. W nadchodzących wyborach głosowanie odbędzie się w czterech okręgach 9-mandatowych, dwóch 10-mandatowych, a największym okręgiem będzie jeden 11-mandatowy.

Wybory wójta/burmistrza/prezydenta miasta

Wybór jest dokonywany spośród zgłoszonych kandydatów z wykorzystaniem metody większości bezwzględnej. Jeżeli jeden z kandydatów uzyska więcej niż połowę ważnie oddanych głosów, to zostaje wójtem (burmistrzem, prezydentem). Jeżeli nikomu się to nie uda, po 14 dniach przeprowadza się kolejne głosowanie, w którym wybieramy spośród dwóch kandydatów, którzy za pierwszym razem uzyskali najwięcej głosów.

Czasami zdarza się, że w wyborach wójta (burmistrza, prezydenta) zgłosi się tylko jeden kandydat. W takiej sytuacji przeprowadza się głosowanie, a wyborcy zaznaczają na karcie do głosowania, czy są za daną kandydaturą czy przeciw. Jeżeli kandydat nie uzyska większości głosów "za", wyboru wójta (burmistrza, prezydenta) dokona rada gminy (miasta). Drugi przypadek, w którym wójt (burmistrz, prezydent) jest wybierany nie przez ogół mieszkańców, ale przez radę, to sytuacja gdy nie zostanie zarejestrowany żaden kandydat.

O czym warto pamiętać?

Pamiętajmy, że na każdej karcie do głosowania mamy prawo wskazać jednego kandydata. Jeżeli wrzucimy pusty głos, zostanie on uznany za nieważny.

Pamiętajmy też, że we wszystkich wyborach w okręgach wielomandatowych oddajemy głos na konkretną osobę. Przy podziale mandatów ma znaczenie, czy zagłosujemy na pierwszą osobę na liście (tzw. jedynkę) czy na którąś z dalszych kandydatur. Przykładowo: jeżeli lista uzyska 2 mandaty, to otrzyma je dwóch kandydatów z tej listy z największą liczbą głosów, nie muszą być to kandydaci z pozycji 1 i 2 na liście.

Artykuł został przygotowany przez Zespół Badań Wyborczych Uniwersytetu Łódzkiego
Maciej Onasz Michał Pierzgalski Paweł Stępień Michał Klonowski

Więcej o: