Matura ustna 2015 z języka polskiego - przykładowe zadania i rozwiązania (teksty literackie, popularnonaukowe i publicystyczne - część czwarta)

Centralna Komisja Egzaminacyjna przygotowała zbiór przykładowych zadań z przyszłorocznej matury ustnej z języka polskiego wraz z rozwiązaniami. Oto zadania z zakresu kształcenia językowego oparte na tekstach literackich, popularnonaukowych i publicystycznych.

Zadanie 2.15.

Zadanie 2.15.
Wymagania ogólne i szczegółowe

I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji. Uczeń:
3.1) rozumie pojęcie stylu, rozpoznaje styl potoczny, [...] artystyczny [...] (gimnazjum)
1.1) odczytuje sens całego tekstu [...]
1.4) wskazuje charakterystyczne cechy stylu danego tekstu, rozpoznaje zastosowane w nim środki językowe i ich funkcje w tekście
3.6) rozpoznaje w czytanych tekstach oraz wypowiedziach mówionych stylizację, rozróżnia jej rodzaje ([.] kolokwializację) i określa funkcje.
III. Tworzenie wypowiedzi. Uczeń:
1.1) tworzy dłuższy tekst [...] mówiony [...] zgodnie z podstawowymi regułami jego organizacji, przestrzegając zasad spójności znaczeniowej i logicznej
1.3) tworzy samodzielną wypowiedź argumentacyjną według podstawowych zasad logiki i retoryki (stawia tezę lub hipotezę, dobiera argumenty, porządkuje je, hierarchizuje, dokonuje selekcji pod względem użyteczności w wypowiedzi, podsumowuje, dobiera przykłady ilustrujące wywód myślowy, przeprowadza prawidłowe wnioskowanie)
1.4) publicznie wygłasza przygotowaną przez siebie wypowiedź, dbając o dźwiękową wyrazistość przekazu (w tym także tempo mowy i donośność głosu).

Pojęcia i terminy
- środki językowe
- kolokwializmy
- stylizacja
- funkcja ekspresywna

Komentarz do zadania
Polecenie dołączone do zadania umożliwia różne formy skonstruowania wypowiedzi. Zdający może pokazać różne sposoby wykorzystanie środków językowych (od ich nagromadzenia po redukcję) lub dobrać przykłady uzasadniające postawioną przez siebie tezę.

Zadanie 2.15.

Zadanie 2.15.
Przykładowa realizacja (1)

Wprowadzenie
Twórcy literatury próbowali oddać grozę wojny różnymi środkami wyrazu artystycznego. Pamiętnik z powstania warszawskiego doskonale oddaje atmosferę wojenną. To nie tylko groza, ale też chaos, strach i niepewność.

Rozwinięcie
- Pamiętnik jest gatunkiem osobistym, autor wypowiada się jako Miron Białoszewski, jednak w zamieszczonym fragmencie narracja występuje w liczbie mnogiej i w czasie teraźniejszym ? dzieje się tu i teraz (przeciskamy
się). Duże wrażenie wywołuje dynamiczny obraz biegnących boso ludzi. Autor podaje konkretne nazwy ulic, placów, gmachów mijanych w biegu. Taki zabieg hiperbolizuje przestrzeń miejska ogarniętą wojną oraz wzmacnia odczucie grożącego bohaterom niebezpieczeństwa. Liczne powtórzenia tworzą wrażenie, że wszędzie się pali (słowo pali zostało powtórzone 4 razy). Wrażenie chaosu towarzyszącego ucieczce zostało oddane powtarzającymi się czasownikami (lecimy powtórzone 3 razy). W ten sposób zostaje oddany stan grożącego ludziom niebezpieczeństwa. Emocje, strach, niepokój bohaterów wyrażane są krótkimi zdaniami i równoważnikami zdań. Często występują kolokwializmy, gdyż bohaterowie posługują się językiem mówionym (ognisko na jakie trzy piętra) oraz zdrobnienia (pali się calutki).

- W wierszu Alarm Antoniego Słonimskiego liryczna treść przeplatana jest komunikatami radiowymi ostrzegającymi przed bombardowaniem (Ogłaszam alarm dla miasta Warszawy). Taki zabieg ma za zadanie oddać grozę bombardowania miasta, aby zrozumieli ją ludzie, którzy tego nie przeżyli. Zanim zaczną spadać bomby, wybuchać pociski i płonąć domy, ludzie słyszą komunikat radiowy nadawany przez głośniki na ulicach. Powinni się ukryć, zdążyć dobiec do schronu. Sam komunikat jest więc zapowiedzią niebezpieczeństwa, śmierci. Grozę wojny oddają także wplecione w treść utworu komunikaty zaszyfrowane (koma trzy). Wojenny strach podkreśla występowanie wyrazów dźwiękonaśladowczych (huk) zwiększających wrażenie chaosu wywołanego bombardowaniem. Atmosferę nalotu i grozy oddają dobrze powtórzenia (Uwaga! Uwaga! Przeszedł!).

- Tadeusz Borowski w opowiadaniu Pożegnanie z Marią przedstawia chłodno i beznamiętnie aresztowanie dziewczyny i jej dalsze losy. W relacji używa słów, które tylko opisują zachowania ludzi, brakuje wyrazów określających uczucia i emocje. Unika w ten sposób oceny sytuacji. Taki sposób obrazowania sprawia, że czytelnik tworzy sobie własny obraz grozy wojennej. Brak emocji w opisie dowodzi zaniku uczuć ludzkich. Taki opis działa mocniej niż wiele słów. Borowski pokazał, że redukcja środków językowych dobrze oddaje grozę wojny.

Podsumowanie.
Wojna to zło, destrukcja, śmierć i groza. Współcześni twórcy próbują znaleźć adekwatne środki językowe do przekazania prawdy o wojnie.

Zadanie 2.15.

Zadanie 2.15.
Przykładowa realizacja (2)

1. Sformułowanie tezy
II wojna światowa wywołała zmianę w sposobach przedstawiania wojny i jej okrucieństwa. Zamiast heroizacji i patosu (Iliada) konieczne stało się użycie innych środków. Wojna przestała być problemem żołnierzy, stała się wspólnym przeżyciem całego społeczeństwa.

2. Argumentacja
W podanym fragmencie strach jest wspólnym doświadczeniem uciekających cywilnych mieszkańców stolicy. Autor użył wielu środków językowych, aby odzwierciedlić grozę wojny:
- czas teraźniejszy zwiększa wrażenie grozy (wszystko dzieje się teraz)
- skontrastowane słownictwo ? noc i ogień (ciemność - światło) pogłębiają grozę
- krótkie, często jednowyrazowe równoważniki zdań ? dynamizują akcję (Tam kawałek. I skręt w prawo)
- proste, eliptyczne wypowiedzenia odzwierciedlają strach ludzi, potęgują wrażenie chaosu (W dziedzińce - na tyły - Resursy)
- powtórzenia (np. pali się) potęgują obraz płonącego miasta
- czasowniki w aspekcie niedokonanym sprawiają, że groza nasila się, trwa, nie ma końca (wyje, szumią, lecą).

Krzysztof Kamil Baczyński w wierszu Historia pokazuje, że niezależnie od czasów wojna i ból rozstania z bliskimi oraz lęk przed śmiercią są zawsze takie same:
- zostają wprowadzone nazwy dawnych broni i elementów umundurowania żołnierzy. Arkebuzy dymiące po wystrzale, kity u czaka (nakrycie głowy) służą przedstawieniu niepokojów towarzyszących rozstaniu z najbliższymi i lęku o ich życie
- grozę rozstania i nieuchronność śmierci potęguje tryb rozkazujący: Płacz matko, kochanko przebacz
- użycie zgrubień, np. piach ich pokrywa zwiększa ekspresję finału wiersza.

Opis wojny w Lalce Bolesława Prusa (Wiosna Ludów, w której brał udział Ignacy Rzecki wraz ze swoim przyjacielem Augustem Katzem). Te epizody opisywane są w Pamiętniku starego subiekta:
- bezpośrednie zwroty do zmarłego towarzysza pamiętasz Katz? urealniają grozę przeżyć wojennych, pokazują trwałość obrazów wojny w psychice bohatera
- krótkie zdania, konkretne słownictwo wojskowe
- występowanie wyrazów dźwiękonaśladowczych (huk)
- podkreślenie bezradności, osamotnienia w sytuacji, gdy dym ogarnia bohatera i niczego nie widać.

3. Podsumowanie
Tworzywem literatury jest język i aby oddać grozę wywołaną wojną, autorzy poszukują odpowiednich środków językowych. Dawne wojny były toczone tylko przez żołnierzy, w naszych czasach wojna krzywdzi przede wszystkim ludność cywilną, która nie jest do niej przygotowana. Dlatego sposoby pokazywania rzeczywistości wojennej okazały się w XX wieku niewystarczające i należało znaleźć nowe środki.

Zadanie 2.16.

Zadanie 2.16.
Wymagania ogólne i szczegółowe

I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji. Uczeń:
1.2) [...] odczytuje zawarte w odbieranych tekstach informacje, [...] jawne
3.1) analizuje i definiuje znaczenia słów
3.8) odróżnia słownictwo neutralne od [...] wartościującego [...].
II. Analiza i interpretacja tekstów kultury. Uczeń:
4.1) dostrzega związek języka z wartościami, rozumie, że język [...] jest narzędziem wartościowania, a także źródłem poznania wartości [...].
III. Tworzenie wypowiedzi. Uczeń:
1.1) tworzy dłuższy tekst [...] mówiony [...] zgodnie z podstawowymi regułami jego organizacji, przestrzegając zasad spójności znaczeniowej i logicznej
1.3) tworzy samodzielną wypowiedź argumentacyjną według podstawowych zasad logiki i retoryki (stawia tezę lub hipotezę, dobiera argumenty, porządkuje je, hierarchizuje, dokonuje selekcji pod względem użyteczności w wypowiedzi, podsumowuje, dobiera przykłady ilustrujące wywód myślowy, przeprowadza prawidłowe wnioskowanie)
1.4) publicznie wygłasza przygotowaną przez siebie wypowiedź, dbając o dźwiękową wyrazistość przekazu (w tym także tempo mowy i donośność głosu).

Pojęcia i terminy
- manipulacja językowa
- wieloznaczność
- wartościowanie w języku
- język polityki

Komentarz do zadania
Zadanie wymaga zrozumienia, czym jest manipulacja językowa oraz wskazania środków językowych (w tym leksykalnych) charakterystycznych dla tego zjawiska.

Zadanie 2.16.

Zadanie 2.16.
Przykładowa realizacja (1
)

Wstęp
Język stanowi doskonałe narzędzie oddziaływania na innych. W tej funkcji jest wykorzystywany w działalności politycznej i w reklamie. W obu tych sferach językowych ważnym elementem jest manipulacja, która wykorzystuje słowo do osiągania założonych celów.

Rozwinięcie
- Sytuację komunikacyjną, której celem jest wywarcie wpływu na odbiorców, można nazwać manipulującą wtedy, gdy ogranicza wolny wybór odbiorcy. Pojęcie manipulacji często jest odbierane jako pojęcie destrukcyjne, negatywne.

- Michał Głowiński poddaje analizie język polityki, który wykorzystuje słowa do osiągania celów propagandowych. Autor wyjaśnia sposób użycia słowa jako narzędzia manipulacji na przykładzie analizy znaczeniowej wyrazu tolerancja, które może być odbierane zarówno w znaczeniu pozytywnym, jak i negatywnym.

- Jednym z przykładów wykorzystania słów do manipulowania ludźmi jest język władzy uniemożliwiający obywatelom samodzielne myślenie, nazwany przez G. Orwella w powieści Rok 1984 nowomową. Dla nowomowy nie było ważne znaczenie poszczególnych słów, najistotniejsze znaczenie miał czynnik wartościujący przekazywane informacje. Słowa nie opisywały rzeczywistości, lecz ją tworzyły w taki sposób, jaki odpowiadał grupie trzymającej władzę, np.: myślozbrodnia " popełnienie zbrodni poprzez myślenie wbrew ideologii rządzących, dobromyśl " myślenie zgodne z polityką państwa Oceanii. Język Wielkiego Brata był schematyczny, wykorzystywał stereotypy i slogany, by narzucać społeczeństwu poglądy i wartości uznawane przez władzę. Sprzeciw wobec systemu i jego ideologii był zabroniony.

- Współcześnie jesteśmy narażeni na natłok informacji docierających do nas z różnych źródeł: prasy, radia lub telewizji, i zmuszeni do dokonywania wielu wyborów, dlatego często musimy podejmować decyzje na podstawie uproszczonych przesłanek. To powoduje, że mass media manipulują odbiorcą, fałszując rzeczywistość za pomocą odpowiednio dobranych słów, by uzyskać pożądany efekt. W celu zwiększenia siły oddziaływania stosuje się różne środki językowe, np. pary wyrazów przeciwstawnych: wróg - przyjaciel, mądrość - głupota, zdrowy - chory, czysty - brudny, kreując dychotomiczny, czarno-biały obraz świata, słowa podniosłe i patetyczne (ojczyzna, ideał, ludzkość) wzbudzające w czytelniku pozytywne emocje, wyrazy ironiczne i potoczne(obibok, plugawy) wywołujące emocje negatywne, formy pierwszej osoby liczby mnogiej, wprowadzane do tekstu w celu wywołania wrażenia nadawcy i odbiorcy.

Zakończenie
Manipulacja polegająca na stosowaniu w wypowiedziach pewnych słów lub ich znaczeń opiera się na wierze w sprawczą moc słowa. Skutki manipulacji słowami i znaczeniami w języku polityki i reklamy są negatywne tylko dla jednostek, które są nieświadome mechanizmów manipulacji językowej.

Zadanie 2.16.

Zadanie 2.16.
Przykładowa realizacja (2)

Określenie problemu
Manipulacja to sposób językowego działania, którego celem jest wpływanie na postawę, zachowania, poglądy adresata tak, aby ten nie rozpoznał stosowanych wobec niego przez nadawcę zabiegów. Manipulacja językowa polega wobec tego m.in. na schlebianiu odbiorcy, identyfikowaniu się z nim, przemycaniu pewnych informacji, tendencyjnym opisywaniu zdarzeń, odwoływaniu się do określonych wartości po to, by wywołać np. pożądane przez nadawcę zachowania u odbiorcy.

Teza
Wieloznaczność słów umożliwia ich wykorzystanie w celach manipulacyjnych.

Argumentacja
- Autor tekstu podaje jako przykład dwa kontrastowe pod względem wartościowania znaczenia słowa tolerancja. W czasach PRL-u, w nowomowie politycznej używane było w znaczeniu pobłażania dla innych niż obowiązujące poglądów. Tolerancję uznawano w tamtych czasach za przejaw ideologicznego oportunizmu i politycznego niezdecydowania czy też słabości, stąd negatywne jej wartościowanie.

- Język stał się narzędziem kształtowania świadomości zwierząt w powieści G. Orwella Folwark zwierzęcy. Przewrót dokonany przez zwierzęta i przejęcie władzy po wypędzeniu człowieka, poza wieloma działaniami praktycznymi, wywołał pewne konsekwencje językowe. Zmieniono nazwę, żeby zasygnalizować zwycięstwo demokracji, ogłoszono zasady Animalizmu zapisane w siedmiu punktach na drzwiach stodoły. Niestety, za pomocą językowej manipulacji i sprytowi świń rządzących zwierzętami prawa te dostosowane zostały do potrzeb władzy. Do poszczególnych przykazań dopisywano podstępnie nocą słowa w taki sposób, aby symulować postępowanie zgodne z prawem, a jednocześnie dzięki zmianie znaczenia uzyskiwać większe przywileje dla siebie, np. Wszystkie zwierzęta są równe, ale niektóre są równiejsze.

- Współcześnie najczęściej wykorzystuje się manipulacyjne właściwości języka w reklamach prasowych, radiowych i telewizyjnych. Ich celem jest nakłonienie odbiorcy do zakupu określonego towaru i przekonanie go, że jest to towar najlepszy, jedyny w swoim rodzaju. Reklama wykorzystuje środki językowe łatwe w odbiorze, np. czasowniki w trybie rozkazującym, albo nadaje się wypowiedzi formę rady lub też prośby, często stosuje się słowa wartościujące typu: najlepszy, wspaniały, najtrwalszy itp.

Podsumowanie
Słowa, których używamy, oddziałują na człowieka, poruszają nim, potrafią zmienić jego postawę, zmusić do określonego zachowania. W XXI wieku stosowanie manipulacji jest zjawiskiem powszechnym, służącym zwielokrotnieniu zysku płynącego ze sprzedaży różnego rodzaju dóbr, towarów czy idei. Dlatego "język polityki" czy też "język marketingu", jak nazywany jest język reklamy, posługuje się umiejętnie manipulacją językową.

Zadanie 2.17.

Zadanie 2.17.
Wymagania ogólne i szczegółowe

I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji. Uczeń:
1.4) wskazuje charakterystyczne cechy stylu danego tekstu, rozpoznaje zastosowane w nim środki językowe [?].
II. Analiza i interpretacja tekstów kultury
2.3) analizując teksty dawne, dostrzega różnice językowe (fonetyczne, leksykalne) wynikające ze zmian historycznych.
III. Tworzenie wypowiedzi. Uczeń:
1.1) tworzy dłuższy tekst [?] mówiony [?] zgodnie z podstawowymi regułami jego organizacji, przestrzegając zasad spójności znaczeniowej i logicznej
1.3) tworzy samodzielną wypowiedź argumentacyjną według podstawowych zasad logiki i retoryki (stawia tezę lub hipotezę, dobiera argumenty, porządkuje je, hierarchizuje, dokonuje selekcji pod względem użyteczności w wypowiedzi, podsumowuje, dobiera przykłady ilustrujące wywód myślowy, przeprowadza prawidłowe wnioskowanie)
1.4) publicznie wygłasza przygotowaną przez siebie wypowiedź, dbając o dźwiękową wyrazistość przekazu (w tym także tempo mowy i donośność głosu).

Pojęcia i terminy
- ewolucja języka
- formy językowe przestarzałe i archaiczne

Komentarz do zadania
Analiza środków językowych musi prowadzić do dostrzeżenia różnic między formami dawnymi i dzisiejszymi. Uczeń może zauważyć, że nietypowe dla jego pokolenia środki językowe mogą być wykorzystywane w literaturze do stylizacji.

Zadanie 2.17.

Zadanie 2.17.
Przykładowa realizacja (1)

Wstęp
Język polski zmieniał się na przestrzeni wieków ? od średniowiecza do czasów współczesnych, podobnie jak inne języki naturalne. Można wskazać różne przyczyny zmian językowych. Zmieniają się ludzie, ich otoczenie cywilizacyjne, gospodarka, technika, sąsiedzi itp.

Rozwinięcie
- W tekstach literatury dawnej można znaleźć liczne przestarzałe i archaiczne (w ocenie czytelnika współczesnego) formy językowe. Najwięcej archaizmów znajdziemy w najstarszym zachowanym wierszu polskim, w Bogurodzicy (tekst prawdopodobnie powstał w XIII w.). Por. początek tego hymnu religijnego: ?Bogurodzica, dziewica, Bogiem sławiena, Maryja / Twego Syna Gospodzina, matko zwolena, Maryja / zyszczy nam, spuści nam?. Słowa dziś niezrozumiałe to: zyszczy (pozyskaj), spuści (ześlij), sławiena (wsławiona); dawne formy fleksyjne to: Bogurodzica, dziewica, Maryja (wołacz deklinacji żeńskiej równy mianownikowi, dzisiaj: Bogurodzico, dziewico, Maryjo), archaiczne formy rozkaźnika zakończone na -i, -y (zyszczy, spuści); ponadto występuje tu archaizm składniowy: Bogiem sławiena (dziś wyrażenie przyimkowe: przez Boga wsławiona)

- Stare formy językowe występują w renesansowych tekstach Jana Kochanowskiego. Na przykład jedna z pieśni ma tytuł Serce roście, patrząc na te czasy!. Pojawia się w nim archaiczna forma czasownikowa ?roście? ? dzisiaj: ?rośnie?. Z kolei początek Trenu VII brzmi: ?Nieszczęsne ochędóstwo, żałosne ubiory / Mojej namilszej cory!? ?Ochędóstwo? to współcześnie ?porządek, ubiór?, a forma ?cory? ma dziś postać ?córy?.

- W podanym fragmencie Pana Tadeusza najbardziej widoczne są stare formy z końcówkami osobowymi czasownika: żem (< że zmieniłem), jam (< ja ożeniłem się), którąm (< którą napotkałem), darmom (< musiłem sobie darmo).
Dołączono je tutaj do: spójnika (że), zaimka osobowego (ja), zaimka względnego (która), przysłówka (darmo). Współcześnie takimi formami językowymi posługujemy się rzadko, por. np. Wiem, żeś się pomylił < Wiem, że się pomyliłeś. Inne formy ?nietypowe? w podanym fragmencie to: zdało mi się ? wydawało mi się (inna postać czasownika), zrazu ? od razu, wymysł ? pomysł, srogo ? dziś raczej: surowo, okrutnie.

Podsumowanie.
Powiedzenie: ?Język żyje? to nie tylko metafora, jest ono w pełni uzasadnione. Język pełni funkcję głównie komunikatywną, a komunikacja międzyludzka musi się zmieniać wraz z otaczającą człowieka rzeczywistością gospodarczą, społeczną, polityczną, wraz z kulturą. We współczesnych czasach motorem zmian językowych stały się nowe środki przekazu: telegraf, radio, telewizja, telefonia komórkowa, Internet.

Zadanie 2.17.

Zadanie 2.17.
Przykładowa realizacja (2)

Wstęp
Zmiany w polszczyźnie na przestrzeni wieków obejmowały nie tylko leksykę, lecz również gramatykę. Przyrost ilościowy słownictwa jest procesem naturalnym i zrozumiałym, łatwo dostrzegalnym. Rozwój gospodarki i techniki, kultury i sztuki, czy w ogóle sfery duchowej, przyjęcie chrześcijaństwa, powstawanie miast itp. ? wszystko to wymagało nowych nazw.

Wywód
- W dołączonym fragmencie Pana Tadeusza występuje sporo nietypowych form językowych z ruchomą końcówką osobową czasownika: żem, jam, źlem. Współcześnie ich się raczej nie używa. Choć nadal dołączamy do spójników ruchome końcówki 2. osoby lp. i lm. czasownika, to zdania typu: Myślę, żem się pomylił, choć poprawne, wydają się przestarzałe. Inne nietypowe formy językowe: musił (inna postać czasownika ? zmusiłem), najprzywiązańsza (dziś stopniowanie opisowe ? najbardziej przywiązana), zemsty opętany biesem (dziś raczej: diabeł, szatan ? opętany przez diabła).

- Od współczesnej polszczyzny różni się też język tekstów z XVIII wieku. Jedna z najbardziej znanych kolęd zaczyna się tak: ?Bóg się rodzi, moc truchleje? ? archaiczny czasownik ?truchleć? to współcześnie ?słabnąć/drętwieć
z przerażenia?. Formy stare występują też w naszym hymnie narodowym. W drugiej zwrotce pojawiają się dawne postaci czasownika: ?przejdziem, będziem? (dzisiaj ?przejdziemy, będziemy?).

- Pisarze od dawna wykorzystują w swoich dziełach przestarzałe i archaiczne środki językowe, by upodobnić język tekstu do dawnej polszczyzny. Sienkiewicz w powieści Krzyżacy wykorzystał w tej funkcji również formy dialektalne, ponieważ gwary dłużej przechowują dawne środki, nieobecne już w języku ogólnym. Bohaterowie Sienkiewicza nie mówią prawdziwym językiem piętnastowiecznym, byłby on dla czytelników (utwór powstał cztery wieki później) niezrozumiały. Sienkiewicz wprowadza archaizmy leksykalne: kasztelan, zrękowiny, kraśna, fleksyjne: Jam to uczynił. Archaizacji służy również szyk przestawny.

Zakończenie
Polszczyzna na przestrzeni wieków zmieniała się, czego dowodem są przytoczone przez mnie utwory dawne. Warto sięgać po utwory powstające w minionych epokach, aby poznać te zmiany. Każdy język się zmienia. Skutki jego rozwoju są w sumie pozytywne, ponieważ staje się on coraz doskonalszym narzędziem komunikowania się i poznania.

Więcej o: