Matura ustna 2015 z języka polskiego - przykładowe zadania i rozwiązania (teksty literackie, popularnonaukowe i publicystyczne - część trzecia)

Centralna Komisja Egzaminacyjna przygotowała zbiór przykładowych zadań z przyszłorocznej matury ustnej z języka polskiego wraz z rozwiązaniami. Oto zadania z zakresu kształcenia językowego oparte na tekstach literackich, popularnonaukowych i publicystycznych.

Zadanie 2.11.

Zadanie 2.11.
Wymagania ogólne i szczegółowe

I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji. Uczeń:
1.1) odczytuje sens całego tekstu [...]
1.4) wskazuje charakterystyczne cechy stylu danego tekstu, rozpoznaje zastosowane w nich środki językowe i ich funkcje w tekście
3.5) wskazuje w tekstach i analizuje przykłady odmian [...] środowiskowych [...]
3.6) rozpoznaje w czytanych tekstach [...] stylizację, rozróżnia jej rodzaje ([...] kolokwializację) i określa funkcje.

III. Tworzenie wypowiedzi. Uczeń:
1.1) tworzy dłuższy tekst  mówiony zgodnie z podstawowymi regułami jego organizacji, przestrzegając zasad spójności znaczeniowej i logicznej
1.3) tworzy samodzielną wypowiedź argumentacyjną według podstawowych zasad logiki i retoryki (stawia tezę lub hipotezę, dobiera argumenty, porządkuje je, hierarchizuje, dokonuje selekcji pod względem użyteczności w wypowiedzi, podsumowuje, dobiera przykłady ilustrujące wywód myślowy, przeprowadza prawidłowe wnioskowanie)
1.4) publicznie wygłasza przygotowaną przez siebie wypowiedź, dbając o dźwiękową wyrazistość przekazu (w tym także tempo mowy i donośność głosu).

Pojęcia i terminy
- stylizacja
- język literacki
- środowiskowe odmiany języka
- język potoczny

Komentarz do zadania
W realizacji uczeń może przywołać literaturę regionalną, podania, legendy.

Zadanie 2.11.

Zadanie 2.11.
Przykładowa realizacja (1)

Wstęp
Język literacki, choć zaspokaja potrzeby komunikacyjne całego narodu, nie oddaje w pełni zróżnicowania społecznego. Dlatego też autorzy tekstów literackich sięgają po zabieg stylizacji językowej.

Teza
Twórcy literatury wprowadzają do utworów literackich język potoczny lub odmiany środowiskowe, aby scharakteryzować grupę społeczną lub bohatera.

Argumenty
Dorota Masłowska Wojna polsko-ruska pod flagą biało-czerwoną:
- Masłowska nadaje językowi bohatera cechy indywidualne. Dużo w nim potocyzmów, np. kłaść laskę, powtórzeń; występuje chaotyczna składnia, typowe dla języka potocznego nadużywanie zaimka wskazującego to na początku zdania. Potok słów, krótkie zdania świadczą o natłoku myśli, pewnym wzburzeniu.
Wynika to nie tylko z sytuacji, o której opowiada (dowiaduje się, że dziewczyna go nie kocha), ale także z ubóstwa językowego. Jest ono właściwe ludziom z jego środowiska, młodym żyjącym w blokowiskach polskich miast.
Język, którym mówi bohater Masłowskiej, łamie zasady poprawnościowe języka polskiego. Jest jednak wartościowy artystycznie, gdyż na podstawie obserwacji tego języka czytelnik uzyskuje pełniejszy obraz bohatera, człowieka niewykształconego, myślącego i mówiącego chaotycznie, nastawionego na ekspresywne wyrażanie własnych przeżyć.

Stanisław Wyspiański Wesele:
- zastosowanie stylizacji gwarowej; przedstawiciele społeczności chłopów, np. Czepiec, Klimina, Jasiek, Kuba, mówią językiem naśladującym gwarę, używają też wulgaryzmów (Czepiec: nie polezie orzeł w gówna). Język środowiska chłopów jest przeciwstawiony językowi, którym mówią goście z miasta ? inteligencja, także po to, by pokazać niemożność porozumienia się tych warstw społeczeństwa polskiego.

Julian Tuwim w wierszu Wiosna. Dytyramb:
- Poeta, by oddać witalizm, dynamiczność i dionizyjskość tłumu, mas, mieszkańców miasta, używa języka potocznego, czasem wulgarnego.
- Tuwim, wbrew tytułowi, opisuje rwący się do życia, pełen energii życiowej tłum. Taki obraz osiąga dzięki zastosowaniu np. potocyzmów: psiekrwie, bachory, gnój miasta; posługuje się także zdrobnieniami ? środkami językowymi typowymi dla języka potocznego mówionego: Na piwko, na kanapkę miękką!

Wnioski
Literaturze nie wystarcza język literacki, gdyż artyści nie mogliby oddać złożoności życia, różnorodności typów ludzkich i grup społecznych. Masłowska, Wyspiański i Tuwim, stosując różne odmiany języka, dbają o autentyczność obrazu postaci i grup społecznych.

Zadanie 2.11.

Zadanie 2.11.
Przykładowa realizacja (2)


Wprowadzenie
Stosowanie języka nieliterackiego w tekstach literackich nie jest zjawiskiem nowym. Związane jest ono z tym, że posługiwanie się przez pisarzy i poetów wyłącznie językiem literackim nie umożliwia oddania całego zróżnicowania społecznego czy pełnego scharakteryzowania wybranego środowiska, np. młodzieżowego. Dlatego też w wielu utworach literackich pojawia się stylizacja.

Rozwinięcie
a. Powieść Doroty Masłowskiej Wojna polsko-ruska pod flagą biało-czerwoną została wydana na początku XXI wieku. Przytoczony fragment to opowieść, narracja o porzuceniu przez dziewczynę i sposobie, w jaki bohater został o tym poinformowany. Autorka wykorzystuje język środowiskowy, aby scharakteryzować bohatera.

Obraz bohatera we fragmencie:
- blokers, reprezentant dużej grupy młodych ludzi w Polsce
- prymitywizm języka, sposobu myślenia i postrzegania świata (ujawnia się m.in. w używaniu w wyrażeń i zwrotów potocznych)
- silnej potrzebie ekspresji swego ?ja? (zwroty: ja mówię)
- chaotycznie opisujący świat (jego wypowiedź to nieuporządkowany potok słów To przecież nie musiała mówić tego przez koleżankę w ten sposób, że ja się dowiaduję ostatni, zdania nie wynikają jedno z drugiego). Język, którym mówi bohater powieści, a także język, w którym prowadzona jest narracja, oddaje obraz świata widzianego przez młodego bohatera. Jest to także język buntu wobec rzeczywistości, która nie ma nic do zaoferowania młodym.

b. Pewnego rodzaju przejawem buntu wobec rzeczywistości był też język Ballad i romansów Adama Mickiewicza:
- do wyrażenia romantycznego buntu, niezgody na skostniały świat klasyków Mickiewicz posłużył się językiem ludowym (np. obecne w Romantyczności: duby smalone, gmin)
- elitarny język literacki nie wystarczał do oddania nowej tematyki utworów: nie można było mówić językiem klasycznym o świteziankach, duchach, wiejskich legendach
c. Przykładem zastosowania języka nieliterackiego w dziele literackim są Chłopi Władysława Reymonta:
- zastosowana została stylizacja gwarowa w dialogach postaci, a także w narracji ? takim językiem posługuje się jeden z narratorów powieści ? wiejski gaduła opowiadający o życiu mieszkańców Lipiec
- bohaterowie Reymonta są pokazani jako społeczność z własnymi zwyczajami i obyczajami, a także poprzez język, który pozwala na pełne ich scharakteryzowanie.

Podsumowanie
Pisanie literatury w języku nieliterackim wzbogaca ją o nowe formy wyrazu artystycznego. Autorzy wprowadzają język nieliteracki do utworów, aby scharakteryzować bohaterów lub społeczność, ale także aby wyrazić swój bunt wobec zastanych kanonów.

Zadanie 2.12.

Zadanie 2.12.
Wymagania ogólne i szczegółowe

I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji. Uczeń:

1.2) odczytuje zawarte w odbieranych tekstach informacje jawne
3.3) dostrzega i omawia współczesne zmiany modelu komunikacji językowej.

III. Tworzenie wypowiedzi. Uczeń:
1.1) tworzy dłuższy tekst mówiony zgodnie z podstawowymi regułami jego organizacji, przestrzegając zasad spójności znaczeniowej i logicznej
1.3) tworzy samodzielną wypowiedź argumentacyjną według podstawowych zasad logiki i retoryki (stawia tezę lub hipotezę, dobiera argumenty, porządkuje je, hierarchizuje, dokonuje selekcji pod względem użyteczności w wypowiedzi, podsumowuje, dobiera przykłady ilustrujące wywód myślowy, przeprowadza prawidłowe wnioskowanie)
1.4) publicznie wygłasza przygotowaną przez siebie wypowiedź, dbając o dźwiękową wyrazistość przekazu (w tym także tempo mowy i donośność głosu).

Pojęcia i terminy
- komunikacja językowa
- funkcje tekstu
- perswazja językowa

Komentarz do zadania
Tekstami kultury przydatnymi do realizacji zadania mogą być np. zwiastuny filmowe, zapowiedzi wydawnicze, teksty reklam, instrukcje, CV, SMS-y oraz niektóre komunikaty internetowe.

Zadanie 2.12.

Zadanie 2.12.
Przykładowa realizacja (1)

Wstęp
Współczesny człowiek żyje wśród wciąż rozrastającego się zbioru informacji. Chce szybko dotrzeć do interesujących go newsów. Jest też zainteresowany szybką wymianą tych informacji, a to umożliwiają mu nowoczesne technologie: Internet i telefonia komórkowa. Współczesne komunikaty są coraz bardziej zwięzłe.

Rozwinięcie
- W przywołanym tekście jest mowa o dużej liczbie komunikatów prasowych w Internecie, braku czasu na ich czytanie, a także o ich perswazyjności. Zdaniem Rusinka autorzy takich informacji wykazują się inwencją w uatrakcyjnianiu ich, by potencjalny czytelnik wybrał właśnie tę, a nie konkurencyjną wiadomość. Skracają więc zdania w tytułach albo kończą wielokropkiem, czyniąc je bardziej intrygującymi. Przekazują w krótkiej formie komunikat, a także zachęcają do przeczytania całego tekstu.

- Tendencja do skracania komunikatów widoczna jest w reklamie, której język jest sugestywny, sloganowy, oparty często na grach językowych i skojarzeniach o funkcji perswazyjnej. Rodzajem reklamy, w której widoczna jest tendencja do skracania komunikatów, są trailery filmowe, czyli zwiastuny premier kinowych. To krótkie filmy zmontowane z fragmentów filmu fabularnego, będące jego zapowiedzią. Trailery i teasery jako odmiany komunikatów reklamowych mają zaciekawić widzów i zachęcić ich do przyjścia do kina. Tak dzieje się właśnie w przypadku oficjalnego zwiastuna 1. sezonu serialu fantasy Gra o tron według prozy George'a R. R. Martina. W trwającej około minuty zapowiedzi zostały zebrane sceny, w postaci kilku sekwencji, prezentujące bohaterów siedmiu rodzin szlacheckich walczących o panowanie nad ziemiami krainy Westeros.

- Skracanie komunikatów widoczne jest także w komunikacji internetowej. Komunikowanie się za pomocą sieci internetowej (komunikatory, chat, IRC, e-mail itp.) ma charakter dwustronny. Wymiana informacji przebiega szybko, dynamicznie, co wymusza skracanie każdej informacji.Stosuje się w tym celu różnego rodzaju akronimy, np.: 3maj się (trzymaj się), 4U - for you (dla ciebie) czy zapis SMS-owy MSZ - moim skromnym zdaniem. Zarówno w e-mailach, jak i w SMS-ach "mówi się" szybko, w krótkiej formie, jak najmniejszym wysiłkiem, gdyż np. SMS-y często powstają w drodze do domu, szkoły lub są tworzone pod ławką w klasie. Różnego rodzaju akronimy, emotikony, skróty i skrótowce to modne środki wyrazu w języku młodzieży.

 

Zakończenie
Skracanie komunikatów w kulturze współczesnej jest spowodowane tym, że ich nadawcy chcą szybko i w atrakcyjnej formie dotrzeć do odbiorcy. Ważny jest też czas, który staje się cenny także dla odbiorców, dlatego też czytamy heady, oglądamy zwiastuny, a potem decydujemy o tym, który nagłówek rozwinąć i który film obejrzeć.

Zadanie 2.12.

Zadanie 2.12.
Przykładowa realizacja (2)

Wstęp
W tekście Rusinka poruszony jest problem języka komunikatów prasowych w Internecie, w których dominuje tendencja do skracania. Takie zabiegi mają sprawić, aby artykuł prasowy opublikowany w Internecie stał się atrakcyjny i czytelnik go przeczytał. Autor wyodrębnia dwie funkcje skracania komunikatów: perswazyjną i usprawniającą komunikację.

Teza
Tendencja do skracania komunikatów wiąże się z dążeniem do ekonomiczności środków wyrazu i szybkiego komunikowania się.

Argumenty
a. Skróty i skrótowce w języku jako wyraz tendencji do ekonomiczności środków wyrazu.
Użytkownicy języka mówią i piszą: ZUS, PKP, MEN. Objawem dążenia do ekonomiczności są też skróty. Skraca się słowa i wyrażenia w języku codziennym: nara, spoko, dozo, nadając im czasami angielskie brzmienie: dzięks.Tendencja ta widoczna jest zwłaszcza w języku młodzieży, ale z niego przenosi się również do języka osób dorosłych i do nieoficjalnych sytuacji komunikacyjnych.

b. Skracanie komunikatów jako wyraz dążenia do szybkiego komunikowania się. Powodem skracania komunikatów we współczesnej kulturze jest wciąż rozszerzający się zbiór informacji i chęć przekazania jak najwięcej informacji w jak najkrótszej formie, czyli jak najszybciej (co często jest wymuszone przez komunikator). Jeśli chcę przekazać coś szybko, to mówię (piszę) krótko.

c. Skracanie jako wyraz funkcji perswazyjnej. Krótkie komunikaty często pełnią także funkcję perswazyjną - nakłaniają odbiorcę np. do pójścia do kina na zapowiadany film czy do kupienia nowej książki. Gdyby te komunikaty nie były skracane, czytelnik nie chciałby ich czytać, znudziłby się.

d. Zabiegi skracania komunikatów są wykorzystywane np. w publikowanych w prasie zapowiedziach wydawniczych, pełniących funkcję recenzji książki. Głównym celem zapowiedzi jest prezentacja nowo wydanej książki. Zapowiedź z natury jest krótka, musi więc być błyskotliwa, chwytliwa, o zmaksymalizowanej formie perswazyjnej. Często w zapowiedzi wydawniczej pojawiają się też minirecenzje autorytetów.

Wnioski
Współcześni ludzie żyją szybko. Tempo życia wymusza również szybkość komunikowania się, a sprzyjają jej elektroniczne środki przekazu. Kultura XXI wieku charakteryzuje się bogactwem informacji. W ich natłoku łatwo się pogubić, dlatego atrakcyjna, krótka forma ma stanowić zachętę dla odbiorcy. Nadawcy komunikatów chcą skutecznie oddziaływać na odbiorców, zachęcać ich do czytania tych, nie innych artykułów, muszą więc swoje teksty przedstawiać w atrakcyjnej krótkiej formie.

Zadanie 2.13.

Zadanie 2.13.
Wymagania ogólne i szczegółowe

I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji. Uczeń:
1.2) [...] odczytuje zawarte w odbieranych tekstach informacje jawne
3.7) rozróżnia pojęcie błędu językowego [...], poprawności [...] wypowiedzi.

II. Analiza i interpretacja tekstów kultury. Uczeń:
4.1) [...] rozumie, że język podlega wartościowaniu [...].
III. Tworzenie wypowiedzi. Uczeń:
1.1) tworzy dłuższy tekst [?] mówiony [?] zgodnie z podstawowymi regułami jego organizacji, przestrzegając zasad spójności znaczeniowej i logicznej
1.3) tworzy samodzielną wypowiedź argumentacyjną według podstawowych zasad logiki i retoryki (stawia tezę lub hipotezę, dobiera argumenty, porządkuje je, hierarchizuje, dokonuje selekcji pod względem użyteczności w wypowiedzi, podsumowuje, dobiera przykłady ilustrujące wywód myślowy, przeprowadza prawidłowe wnioskowanie)
1.4) publicznie wygłasza przygotowaną przez siebie wypowiedź, dbając o dźwiękową wyrazistość przekazu (w tym także tempo mowy i donośność głosu).

Pojęcia i terminy
- poprawność językowa
- norma językowa
- błąd językowy

Komentarz do zadania
Zadanie wymaga skonstruowania wypowiedzi, w której uczeń musi uzasadnić tezę podaną w poleceniu. Można wykorzystać argumentację z dołączonego tekstu, np. że poprawność językowa gwarantuje użytkownikom języka porozumienie się (realizacja 1.) lub że przestrzeganie normy językowej kształtuje wizerunek użytkownika języka (realizacja 2.).

Zadanie 2.13.

Zadanie 2.13.
Przykładowa realizacja (1)

1. Problem
Poprawność językowa polega na zachowaniu w tekście mówionym i pisanym normy językowej, unikaniu błędów językowych. W zakresie mowy i pisma poprawność językowa obejmuje: wymowę, odmianę wyrazów, składnię, słownictwo, frazeologię, ortografię i interpunkcję.

2. Teza
Przestrzeganie poprawności językowej w komunikacji międzyludzkiej gwarantuje użytkownikom języka porozumienie się.

3. Argumentacja
- Co to znaczy porozumieć się? Warunkiem porozumienia jest skuteczność. Skuteczna komunikacja zachodzi wtedy, gdy odbiorca rozumie komunikat tak, jak zamierzał go przekazać nadawca. W skutecznej komunikacji informacja nadawcy oddaje jego intencję, a interpretacja odbiorcy zbiega się z zamiarami nadawcy.

- Według autorów tekstu Wiem, co mówię? przestrzeganie zasad poprawności językowej jest jednym z warunków zapewniających zrozumienie wypowiedzi przez odbiorców. Nadawanie niepoprawnych językowo komunikatów może powodować ich niezrozumienie. Popełnione w komunikacie błędy odwracają uwagę odbiorcy od treści, a tym samym język, którym posługiwał się nadawca, przestaje być ?przezroczysty?. To powoduje, że komunikacja jest nieskuteczna.

- W tekstach upowszechnianych przez media ? np. w piosenkach hiphopowych ? zdarzają się błędy fleksyjne, składniowe, frazeologiczne, ale również ortograficzne, często także naruszany jest akcent wyrazowy ? trudno rozsądzić, czy uznać te naruszenia zasad poprawności językowej za celowe, związane z funkcją poetycką, bo przecież artysta ma prawo traktować język jako tworzywo, czy uznać język tych tekstów wyłącznie jako nieuzasadnione naruszenie normy. Piosenki, niestety, upowszechniają niepoprawne formy i prowadzą do rozluźnienia norm poprawnościowych, większej niedbałości w mówieniu.

- Przestrzeganie zasad poprawności językowej w dzisiejszych czasach nie jest powszechne, wielu ludzi, kiedy zwróci im się uwagę na użycie form niepoprawnych, pyta: Ale jakie to ma znaczenie? Odstępstwa od poprawności językowej coraz częściej zdarzają się w wypowiedziach publicznych polityków, dziennikarzy, artystów. Przykładem naruszenia zasad poprawności językowej jest język komentatorów sportowych, którzy, relacjonując na żywo jakieś wydarzenie, pod wpływem emocji, dynamicznej akcji popełniają wiele błędów.

4. Podsumowanie
Niektóre sposoby formułowania wypowiedzi powodują trudności w porozumiewaniu się. Jednym z nich jest nieprzestrzeganie zasad poprawności językowej. Uważam, że mówienie bez błędów to jeden z najważniejszych warunków skuteczności komunikacyjnej.

Zadanie 2.13.

Zadanie 2.13.
Przykładowa realizacja (2)

Problem
Poprawność językowa oznacza posługiwanie się językiem zgodnie z jego normą. Wyróżnia się normę wzorcową, która stawia wysokie wymagania poprawnościowe językowi pisanemu, oraz normę potoczną, która jest mniej rygorystyczna od wzorcowej i stosuje się przede wszystkim do mówionego języka potocznego.

Teza
Poprawność języka świadczy o jego użytkowniku.

Argumentacja
- To, w jaki sposób wysławia się człowiek, jest jego wizytówką ? zasób słów, przestrzeganie zasad poprawnościowych: poprawne budowanie zdań, właściwa odmiana wyrazów, unikanie zbędnych anglicyzmów, niestosowanie wulgaryzmów, buduje nasz pozytywny obraz u odbiorcy i świadczy o wysokiej kulturze osobistej. Podzielam opinię językoznawców zaprezentowaną w zamieszczonym wyżej fragmencie, że przestrzeganie zasad poprawności językowej zjednuje nam przychylność odbiorców.

- Przykładem literackim, który potwierdza, że niepoprawność języka świadczy o nadawcy, charakteryzuje go, obnaża schematyzm i płytkość myślenia oraz skupienie na fizyczności, może być język bohaterów Wojny polsko-ruskiej pod flagą biało-czerwoną Doroty Masłowskiej. To przedstawiciele młodego pokolenia blokersów, którzy cały swój czas wolny spędzają przed blokiem lub na klatce schodowej wraz ze swoimi koleżankami i kolegami. Taki jest główny bohater ? Silny, dla którego najważniejszymi wartościami są: pieniądze, dziewczyny i władza nad innymi chłopakami na osiedlu. Silny mówi językiem młodzieży z blokowiska.

- Stosunek do przestrzegania zasad poprawności językowej w dzisiejszych czasach jest niejednoznaczny. Z jednej strony wielu wpływowych ludzi (szczególnie ze środowisk politycznych) podkreśla, że ważniejsza od poprawności językowej jest skuteczność, dlatego nie przywiązują oni uwagi do tego, jak mówią ? popełniają błędy językowe. Jednak osoba publiczna, która wypowiada się w sposób niepoprawny, nie wzbudza zaufania odbiorców, gdyż jej język świadczy o braku kultury osobistej lub też o lekceważeniu odbiorcy. Z drugiej strony można zaobserwować bardzo duże zainteresowanie poprawnością językową ? dowodem są liczne pytania skierowane do poradni językowych, propagowanie różnorodnych wydawnictw poprawnościowych, programów telewizyjnych związanych z zagadnieniami językowymi. Swoje blogi prowadzą specjaliści od języka, organizuje się również akcje ogólnopolskie, takie jak dyktando sprawdzające umiejętności ortograficzne Polaków.

Podsumowanie
W przestrzeni społecznej powinien pojawić się większy nacisk na przestrzeganie zasad poprawności językowej przez polityków, artystów, reprezentantów mediów, ponieważ poprawność języka świadczy o człowieku, buduje jego pozytywny odbiór społeczny.

Zadanie 2.14.

Zadanie 2.14.
Wymagania ogólne i szczegółowe

I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji. Uczeń:
1.2) [...] odczytuje zawarte w odbieranych tekstach informacje jawne
3.5) analizuje przykłady odmian terytorialnych, środowiskowych polszczyzny
1.1) rozumie pojęcie stylu, rozpoznaje styl potoczny, urzędowy, artystyczny (gimnazjum).

III. Tworzenie wypowiedzi. Uczeń:
1.1) tworzy dłuższy tekst mówiony zgodnie z podstawowymi regułami jego organizacji, przestrzegając zasad spójności znaczeniowej i logicznej
1.3) tworzy samodzielną wypowiedź argumentacyjną według podstawowych zasad logiki i retoryki (stawia tezę lub hipotezę, dobiera argumenty, porządkuje je, hierarchizuje, dokonuje selekcji pod względem użyteczności w wypowiedzi, podsumowuje, dobiera przykłady ilustrujące wywód myślowy, przeprowadza prawidłowe wnioskowanie)
1.4) publicznie wygłasza przygotowaną przez siebie wypowiedź, dbając o dźwiękową wyrazistość przekazu (w tym także tempo mowy i donośność głosu).

Pojęcia i terminy
- język narodowy
- odmiany języka polskiego

Komentarz do zadania
W realizacji należy zwrócić uwagę na zróżnicowanie polszczyzny - odmiany języka polskiego - i ich przydatność w różnych sytuacjach komunikacyjnych.

Zadanie 2.14.

Zadanie 2.14.
Przykładowa realizacja (1)

Określenie problemu
Języki narodowe powstały dzięki naturalnemu, historycznemu rozwojowi różnych społeczeństw i narodów. Służą one członkom społeczności przede wszystkim do porozumiewania się między sobą i do poznawania świata. Język naturalny (narodowy) jest zróżnicowany, występuje w różnych typach, odmianach, wariantach, stylach. To zróżnicowanie polskiego języka narodowego przedstawia autor w cytowanym tekście, wymieniając: język pisany i mówiony, gwary ludowe i środowiskowe, język oficjalny i nieoficjalny, język potoczny, styl funkcjonalny. Wybór określonego języka zależy od sytuacji komunikacyjnej.

Postawienie tezy
Zróżnicowanie polszczyzny zależy od sytuacji komunikacyjnej i służy usprawnieniu komunikacji.

Argumentacja
- Każdy z nas styka się na co dzień z wieloma "językami polskimi". Inaczej mówimy w szkole na lekcji (na ogół polszczyzną literacką), inaczej z przyjaciółmi na przerwie (tutaj możliwa jest gwara młodzieżowa), inaczej z rodzicami. Inne teksty językowe znajdujemy w dobrej prasie, inne zaś w Internecie, inaczej piszemy SMS-y, inaczej wypracowania szkolne. Polszczyzna daje nam wiele możliwości wyboru określonych środków językowych, należących do różnych odmian, wariantów czy stylów, powiązanych z różnymi sytuacjami komunikacyjnymi: oficjalnymi i nieoficjalnymi.

- Autorzy utworów literackich mogą wykorzystywać środki językowe charakterystyczne dla wszystkich właściwie odmian, wariantów, stylów języka; mogą sięgać do języka innych epok historycznych, do języków regionalnych i gwar ludowych czy środowiskowych. Przykładem stylizacji jest dialektyzacja zastosowana w Weselu Stanisława Wyspiańskiego. Gwarą posługują się: Marysia, Panna Młoda i Czepiec (Panna Młoda: A kaz tyz ta Polska, a kaz ta? Czepiec: Weź pan sobie żonę z prosta: / duza scęścia, małe kosta), ale Poeta jako przedstawiciel inteligencji mówi polszczyzną literacką (Po całym świecie / możesz szukać Polski, panno młoda, / i nigdzie jej nie najdziecie). Takie zróżnicowanie języka bohaterów służy charakterystyce dwóch odmiennych środowisk: wiejskiego i inteligenckiego. ?Różne języki polskie? podkreślają jednocześnie brak rzeczywistego porozumienia między chłopami i inteligencją (o czym mowa jest w całym dramacie).

Podsumowanie
Określenia "język polski" (jeden, narodowy, język jako system) i ?języki polskie? nie są sprzeczne. Posługujemy się wieloma "językami polskimi" z konieczności, ponieważ mamy do dyspozycji różne środki przekazu (mowa, pismo, Internet, telefony komórkowe, mass media) oraz znajdujemy się w różnych sytuacjach komunikacyjnych (oficjalnych, nieoficjalnych).

Zadanie 2.14.

Zadanie 2.14.
Przykładowa realizacja (2)

Wstęp
Fragment tekstu A. Markowskiego przedstawia różne podziały języka polskiego. Najważniejszy - podział systemowy na polszczyznę ogólną i gwarową, zaś w polszczyźnie ogólnej na język mówiony i pisany. Autor charakteryzuje też w ich obrębie język oficjalny i nieoficjalny, którego odmianą jest polszczyzna potoczna, oraz gwary środowiskowe wyodrębniające daną grupę ze społeczeństwa. Wszystkie te odmiany określa wspólnym mianem polszczyzny użytkowej, którą odróżnia od języka literatury pięknej posługującej się stylem artystycznym.

Rozwinięcie
- Odpowiedź na pytanie zawarte w temacie wynika z zaprezentowanych w tekście funkcji poszczególnych odmian polszczyzny. Ogólna odmiana języka polskiego jest uniwersalnym narzędziem porozumiewania się, językiem państwowym oraz językiem piśmiennictwa. Występujący w tej odmianie język potoczny (najczęściej w odmianie mówionej) służy przekazywaniu doraźnych informacji. Wypowiedzi są formułowane szybko, bez dbałości o poprawność. Często są one nieprecyzyjne, łączą się bowiem z kontekstem, w jakim zostają wypowiedziane. W tekstach mówionych pojawiają się też słowa wyrażające emocje, często wulgaryzmy, a także wyrazy modne. Dobrym tego przykładem jest współczesny język młodzieży, który charakteryzuje się potocznością, ekspresywnością, ale też pełen jest wyrażeń związanych z aktualną modą językową.

- Kolejnym typem języka są gwary/dialekty, odzwierciedlają one zróżnicowanie terytorialne języka w zakresie słownictwa, wymowy czy innych właściwości gramatycznych. Literatura chętnie wykorzystuje gwary jako jeden ze sposobów przedstawiania świata kreowanego w tekście w celu jego uprawdopodobnienia. Bohaterowie chłopscy nie posługują się językiem ogólnopolskim, lecz mówią do siebie językiem stylizowanym na gwarę. Zabieg stylizacji (dialektyzacji) wykorzystał W.S. Reymont w Chłopach. Mieszkańcy Lipiec rozmawiają ze sobą, używając słownictwa gwarowego np. kaj, zabyłem, pódź, dusycka. Ich wypowiedzi zbudowane są ze zdań prostych, zawierających słownictwo związane głównie z ich pracą na roli i w gospodarstwie.

Zakończenie
Rozmaitość odmian, a w ich obrębie także stylów języka polskiego, pozwala ich użytkownikom wyrażać swoje myśli w sposób charakterystyczny dla danej grupy społecznej, a także dostosować sposób mówienia do sytuacji komunikacyjnej i do celu, intencji wypowiedzi.

Więcej o: