Przywileje szlacheckie

21.01.2015 12:35
Władysław Jagiełło, wg Jana Matejki

Władysław Jagiełło, wg Jana Matejki (Fot. AGENCJA GAZE)

Przywilej - w okresie feudalnym to akt monarszy nadający osobom lub stanom określone uprawnienia lub uchylający w stosunku do nich prawo powszechne. Najstarszymi przywilejami były immunitety.

Przywileje szlacheckie - to akty monarsze nadające szlachcie szczególne uprawnienia gospodarcze, prawne, polityczne w zamian za ustępstwa szlachty w określonych sprawach. Przywileje mogły być generalne, gdy otrzymywał je cały stan szlachecki, albo ziemskie/dzielnicowe, gdy otrzymywała je szlachta z danego terytorium (np. dzielnicy, jednej lub kilku ziem).

Rozkwit przywilejów szlacheckich nastąpił za panowania Jagiellonów (XIV-XVI wiek). Uzyskane przez szlachtę przywileje obrazują przekształcanie się ustroju państwa polskiego. Państwo o scentralizowanej, dziedzicznej monarchii patrymonialnej zmienia się w kraj zdominowany przez jeden stan - szlachtę.

Najważniejsze przywileje szlacheckie wydane w Polsce:

24 styczenia 1355 Buda(przywilej budziński)

Władca wystawiający: Ludwik Węgierski
Przywilej przyznany w zamian za uznanie za dziedzica tronu. Rezygnacja monarchy z prawa stacji (nieodpłatnego żywienia monarchy, jego dworu i urzędników w czasie podróży po kraju), obietnica wynagradzania rycerstwu strat doznanych podczas zagranicznych wypraw wojennych.



17 wrzesienia 1374 Koszyce (przywilej koszycki)

Władca wystawiający: Ludwik Węgierski


Obietnica zachowania wszystkich dzielnic Polski w granicach królestwa oraz odzyskania ziem utraconych w latach poprzednich, zobowiązanie do niepowierzania zamków i urzędów ziemskich osobom obcej narodowości. Zwolnienie szlachty z podatków - z wyjątkiem poradlnego wynoszącego 2 groszy z łanu chłopskiego. Wprowadzenie ograniczenia służby wojskowej szlachty do wojny w obronie państwa, a w wypadku dostania się do niewoli król miał obowiązek wykupienia z niej swych poddanych. Potwierdzono też wszystkie wcześniejsze przywileje.



29 lutego 1388 Piotrków

Władca wystawiający: Władysław Jagiełło


Potwierdzenie wszystkich wcześniejszych przywilejów nadanych szlachcie. Ustalenie obowiązku wypłaty żołdu za wyprawy wojenne poza granice kraju w kwocie 3 grzywien od kopii. Zobowiązanie do wykupienia szlachcica, który trafiłby do niewoli podczas wyprawy poza granice kraju.



23 lipca 1422 Czerwińsk (przywilej czerwiński)

Władca wystawiający: Władysław Jagiełło


Przywilej za udział w wojnie z Krzyżakami . Wprowadzenie zakazu konfiskaty lub zajmowania majątków szlacheckich bez wyroku sądowego, a także łączenia w jednym ręku urzędu starosty grodowego i sędziego ziemskiego. Wymóg uzyskania zgody rady królewskiej na bicie nowej monety.



28 października 1423 Warta - statut warcki (warecki)

Władca wystawiający: Władysław Jagiełło

Przywilej za tron dla potomków. Możliwość usunięcia przez szlachtę sołtysów "krnąbrnych i nieużytecznych". Ustalenie tzw. taksy wojewodzińskie, tj. maksymalne ceny na produkty rzemieślnicze w miastach, ograniczenie wychodźstwa chłopów ze wsi i zrównanie wobec prawa całej szlachty (także magnaterii).



4 marca 1430 Jedlnia

9 stycznia 1433 Kraków (przywilej jedlneńsko-krakowski )


Władca wystawiający: Władysław Jagiełło

Potwierdzenie wcześniejszych przywilejów. Zapewnienie nietykalności osobistej i majątkowej szlachty, zwolnienie szlachty od wszelkich danin i świadczeń. Zarezerwowanie wszystkich stanowisk duchownych dla stanu szlacheckiego. Utrata przez króla prawa zwoływania pospolitego ruszenia, które przejęły sejmiki.



15 wrzesinia 1454 Cerekwica

11-12 listopada 1454 Nieszawa (przywileje cerekwicko-nieszawskie)

Władca wystawiający: Kazimierz IV Jagiellończyk


Przywilej dla szlachty wielkopolskiej za udział w wojnie trzynastoletniej. Wydane oddzielnie dla poszczególnych części Królestwa: dla Wielkopolski - przywilej cerekwicki, dla Małopolski - przywilej nieszawski. Przywileje zawierały zobowiązanie króla do nienakładania nowych podatków, do niezwoływania pospolitego ruszenia i do niezmieniania praw bez zgody sejmików ziemskich, a także zaostrzenie przepisów dotyczących zbiegostwa chłopów.



26 maja 1496 Piotrków (przywilej piotrkowski)

Władca wystawiający: Jan I Olbracht


Przywilej za udział szlachty w wyprawie na Mołdawię. Wprowadzenie zakazu wychodźstwa chłopów ze wsi - tylko jeden chłop mógł opuścić wieś w ciągu roku. Zwolnienie szlachty z opłat celnych na towary z domu lub do domu wiezione. Nadanie prawa swobodnej żeglugi na wszystkich rzekach Korony (zakaz zamykania spławu na rzekach przez tam rybackie). Wprowadzenie taks wojewodzińskich na towary miejskie, a także wprowadzenie zakazu nabywania ziemi przez mieszczan i obejmowania przez nich wyższych godności kościelnych.



25 października 1501 Mielnik (przywilej mielnicki)

Władca wystawiający: Aleksander Jagiellończyk


Przywilej wydany w celu zapewnienia sobie tronu po śmierci brata Jana I Olbrachta. Przekazywał senatowi praktycznie kierownictwo nad sprawami państwa (od tej pory władza pozostawała w rękach senatorów). Ogromne ograniczenie władzy królewskiej - król pozostaje tylko przewodniczącym senatu, traci prawo do swobodnego mianowania senatorów, nie podporządkowanie się króla do uchwał senatu zwalnia z wierności mu.



Maj 1505 Radom (konstytucja "Nihil novi" - nic nowego bez wspólnej zgody)

Władca wystawiający: Aleksander Jagiellończyk


Anulowanie przywileju mielnickiego. Ustanowienie, że nowe prawa, podatki i przywileje mogą być stanowione tylko wspólnie przez króla, senatorów i posłów ziemskich. Zakaz rozstrzygania spraw świeckich przez trybunały duchowne. Ograniczenie osób nie mających szlacheckiego pochodzenie w dostępie do urzędów duchownych. Wprowadzenie zakazu zajmowania się przez szlachtę handlem i rzemiosłem pod groźbą utraty szlachectwa, a także zakazu stanowienia ceł prywatnych.

Zobacz także
Skomentuj:
Zaloguj się

Aby ocenić zaloguj się lub zarejestrujX

Najczęściej czytane

Najnowsze informacje