Proces jednoczenia monarchii Piastów

15.01.2015 16:35
Kazimierz I Odnowiciel

Kazimierz I Odnowiciel

Kształtowanie się stanu rycerskiego, szybki rozwój miast oraz kolonizacja na prawie niemieckim w szybkim czasie doprowadziły do wyraźnych zmian polskiego społeczeństwa oraz podzielonej w 1138 r. na dzielnice monarchii piastowskiej.
Droga do zjednoczenia monarchii piastowskiej

W II połowie XIII w. nabrały tempa tendencje do odbudowy jednolitego państwa. Prowadzone przez największe miasta interesy gospodarcze, zaczęły przekraczać granice poszczególnych dzielnic. Ponadto rycerskie oraz możnowładcze rody, związane z polityką dworu książęcego danej dzielnicy, zaczęły realizować własne ambicje, poszukując możliwości kariery poza jej granicami.

Niezwykle ważnym czynnikiem zjednoczeniowym stało się również narastające w XIII w. zagrożenie zewnętrzne min. ekspansja Marchii Brandenburskiej na północnym zachodzie, tatarskie najazdy na południu, napady Litwinów i Jaćwięgów na północnym wschodzie.

Ponadto pozytywnym czynnikiem dla idei zjednoczenia okazało się utrzymanie przez cały okres rozbicia dzielnicowego jedności organizacji Kościoła, metropolii gnieźnieńskiej. Pojawiające się dążenia separatystyczne w łonie kościoła min. na Śląsku, gdzie klasztory franciszkanów przyłączyły się do prowincji saskiej, stały się dla władz kościelnych groźnym sygnałem, który mógł zahamować ideę zjednoczenia.

Ideologia zjednoczeniowa

Wreszcie w II połowie XIII w. wyraźnie przybrała na sile sama ideologia zjednoczeniowa, która była podtrzymywana oraz rozwijana przez wywodzącą się z kręgów duchowieństwa elitę intelektualną. Idee zjednoczeniowe znalazły wyraz w żywotach świętych i kronikarstwie. Patronem Polski stał się kanonizowany w 1253 r. bp. krakowski Stanisław.

Podczas uroczystego otwarcia jego grobu okazało się, jak przekonywała kronika Wincentego Kadłubka, iż poćwiartowane ciało "zrosło się cudownie". Miał to być znak, że tak samo połączy się w jedno podzielone na dzielnice Królestwo Polskie.

Odrębności między dzielnicami

Mimo coraz szerszej powszechności idei zjednoczenia, to właśnie owa powszechność okazała się najważniejszą przeszkodą do jej zjednoczenia monarchii piastowskiej.

W okresie rozbicia dzielnicowego ukształtowały się silne odrębności między poszczególnymi dzielnicami. Kilka z nich uznało, iż to właśnie im powinna przypaść główna rola ośrodka zjednoczonego państwa.

Pierwszym z nich była Małopolska. To właśnie tu leżał Kraków, który był niekwestionowaną stolicą Polski od czasów Kazimierza Odnowiciela. Ponadto to tu, kwitł kult bp Stanisława zabitego przez króla Bolesława Szczodrego i właśnie kanonizowanego przez papieża (1253 r.).

Drugim ośrodkiem była Wielkopolska, która uosabiała kolebkę państwa i samej dynastii. Ponadto Gniezno stanowiło kościelną stolicę kraju, natomiast arcybiskupstwo stanowiło ostatnią instytucję obejmującą swym zasięgiem całą Polskę. Ponadto w Wielkopolsce, krakowskiemu kultowi św. Stanisława przeciwstawiano odradzający się kult św. Wojciecha.

Oprócz tego, w tym okresie na tronie arcybiskupa zasiadał Jakub Świnka, który doskonale wyczuwał społeczne nastroje, oraz potrafił jasno zrozumieć interesy całego kraju, a nie tylko Wielkopolski. Wreszcie, dzielnica ta posiadała własna linię piastowską, która nie rozrodziła się, co nie doprowadziło do kolejnych terytorialnych trwałych podziałów.

Ponadto w II poł. XIII w., książęta wielkopolscy, wśród sąsiednich Piastów, cieszyli się dużym szacunkiem.

Ostatnim, trzecim ośrodkiem był Śląsk. Książęta śląscy byli potomkami Władysława Wygnańca, pierwszego księcia - seniora. Z tego właśnie względu stali na stanowisku, iż to właśnie im należy się władza nad całą Polską. Ponadto Śląsk pozostawał najbogatszą ze wszystkich ziem, dzielnicą. Mimo to na tym terenie żyło najwięcej Niemców, którzy stanowili spory procent ogółu mieszkańców. W takiej sytuacji, kwestia zjednoczeniowa znajdowała tu najmniejsze zrozumienie.

Długa droga Władysława Łokietka do władzy

Pomiędzy trzema ośrodkami: małopolska, wielkopolska oraz śląsk, rozegrała się ostateczna walka o stworzenie zjednoczonego państwa polskiego. Pierwsze próby zjednoczeniowe wyszły od najlepiej gospodarczo rozwiniętych i najludniejszych dzielnic tj. małopolski i śląska.

Kraków nie posiadający od śmierci Bolesława Wstydliwego własnych książąt, zmuszony był do wybierania (przez tutejszych możnych) kandydatów z zewnątrz. Po Bolesławie, na księcia krakowskiego wybrano Leszka Czarnego (1279 - 1288), jednego z wnuków Konrada Mazowieckiego. Po jego bezpotomnej śmierci, jego następcą miał zostać jego brat Władysław Łokietek, książę kujaw, maleńkiej dzielnicy ze stolicą w Brześciu Kujawskim.

Umowa o dziedziczeniu

Jednak władzę po Leszku Czarnym objął na podstawie zawartej wcześniej umowy o dziedziczeniu, książę wrocławski Henryk IV Prawy. Krakowskie rządy Henryka IV nie trwały jednak długo - w zmarł niespodziewanie w czerwcu 1290 r. W swoim testamencie małopolskę zapisał Przemysłowi II wielkopolskiemu. Nowy książę krakowski na mocy układów z Władysławem Łokietkiem, zawartych zapewne po śmierci Henryka IV nie opanował całej dzielnicy. W części krakowskiej władze objął Przemysł II, natomiast w części sandomierskiej Władysław Łokietek.

Początkowo obaj władcy zgodnie panowali w swych częściach. Dopiero po nawiązaniu przez Władysława Łokietka kontaktów z królem Węgier Andrzejem III (listopad 1290 r.) spowodowało, iż obaj książęta znaleźli się w przeciwnych politycznie obozach. Przemysł II utrzymywał bowiem dobre stosunki z Przemyślidami w Czechach oraz margrabiami brandenburskimi.

Wojna domowa

W szybkim czasie, tak zarysowana polityczna konstelacja doprowadziła do wybuchu wojny domowej. W jej rezultacie, z niewyjaśnionych przyczyn Przemysł II po trwających niecały rok rządach w Krakowie, wycofał się nagle z Małopolski, przekazując swe prawa do dzielnicy królowi czeskiemu Wacławowi II.

Tytuły prawne którymi dysponował Wacław II, wystarczały zaledwie do legitymizacji władzy. Aby utrzymać się w małopolsce musiał zdobyć poparcie miejscowych elit, które stanęły przed trudnym wyborem, którego rezultatem miało być objęcie tronu przez obcego władcę. W obliczu perspektywy czeskiego panowania w małopolsce, w sierpniu 1291 r. doszło do pierwszych rozmów Małopolan z królem Czech.

Wyprawa Władysława Łokietka

W 1292 r. doszło do wielkiej wyprawy na Władysława Łokietka, dowodzonej osobiści przez Wacława II. Wobec przeważających sił Wacława II, Łokietek zawarł z nim upokarzający układ, na mocy którego zrzekał się swoich praw do ziemi krakowskiej i sandomierskiej. Ponadto w razie niedotrzymania warunków umowy miał przekazać królowi czeskiemu również swoje władztwo sieradzko - kujawskie.

Latem 1292 r. elita małopolska, ostatecznie, opowiedziała się za Wacławem II. W ten sposób został niekwestionowanym władcą zjednoczonej Małopolski. Tym samym, w grupie możnowładztwa małopolskiego zlikwidowano podziały wewnętrzne i przywrócono jedność.

Wielkopolska i małopolska

Po układzie w Sieradzu pomiędzy Władysławem Łokietkiem a Wacławem II, wydawało się, iż zjednoczenie wszystkich księstw piastowskich pod berłem jednego władcy będzie niemożliwe. Do ponownej walki o zjednoczenie państwa, stanęły naprzeciw siebie ponownie Wielkopolska Przemysła II oraz Małopolska Wacława II. Każdy z nich starał się pozyskać sojuszników spośród licznych książąt z dynastii Piastów.

Jednocześnie w 1293 r. za sprawą działań abp gnieźnieńskiego, doszło w Kaliszu do spotkania księcia wielkopolskiego z Piastami kujawskimi tj. Władysławem Łokietkiem i jego bratem Kazimierzem II łęczyckim. Wystawiono wówczas dokument w którym książęta zobowiązali się do wypłaty arcybiskupowi pewnej sumy pieniędzy z krakowskich żup solnych, co miało nastąpić po odzyskaniu Krakowa przez któregokolwiek z nich.

Wystawcy dokumentu tytułowali się dziedzicami Krakowa, podkreślając tym samym pretensję do Małopolski. Szczególnie istotny był powrót Przemysła II do tytulatury księcia Krakowa.

Koronacja Przemysła II

Zawiązana w ten sposób koalicja Wielkopolsko - Kujawska, wkrótce została wzmocniona min. małżeństwem Władysława Łokietka z córką ks. wielkopolskiego oraz objęciem rządów bezpośrednich nad Pomorzem, po śmierci Mściwoja II pomorskiego w 1294 r.

Wówczas zrodził się plan koronacji Przemysła II na króla Polski, co było prawdopodobnie reakcją na podobne plany Wacława II, który posiadając poparcie duchowieństwa krakowskiego również zaczął ubiegać się w Rzymie o koronę polską.

Podjęte starania o papieską zgodę Bonifacego VIII na koronacje Przemysła II zakończyły się wkrótce powodzeniem. 25 czerwca 1295 r. abp gnieźnieński Jakub Świnka koronował Przemysła II na króla Polski.

Śmierć Przemysła II

Królestwo Przemysła II pod względem terytorium ograniczało się jedynie do Wielkopolski oraz Pomorza Gdańskiego. Poza jego władzą pozostawała Małopolska. Tuż po akcie koronacji, Przemysł II dokonał objazdu Pomorza Gdańskiego, gdzie dokonał szeregu nadań dla instytucji kościelnych oraz rycerstwa. Działania te, wkrótce wywołały zaniepokojenie w Brandenburgii. Wówczas to, prawdopodobnie margrabiowie brandenburscy, ze względu na pomorską politykę króla, zdecydowali się go uprowadzić i wymusić na nim zrzeczenie się praw do tego księstwa. Pomysł swój zrealizowali w środę popielcową 8 lutego 1296 r. w Rogoźnie, gdzie zaskoczyli Przemysła, który ranny podczas walki został przez nich uprowadzony a następnie zamordowany przez Jakuba Kaszubę.

Przemysł II nie pozostawił męskiego potomka. Na mocy układów, władzę w Wielkopolsce miał objąć Henryk III, książę głogowski. Jednak stało się inaczej. Elity wielkopolski, na drodze elekcji ofiarowały tron wielkopolski, księciu kujawskiemu - Władysławowi Łokietkowi.

Pomimo podjętych decyzji, Henryk III głogowski, nie zrezygnował z walki o władzę i przyjął tytuł dziedzica Królestwa Polskiego i zbrojnie wkroczył na terytorium Wielkopolski. Już w marcu 1296 r. doszło do spotkania obydwu rywali. Wówczas obaj książęta zawarli w Krzywinie brzemienny dla Władysława Łokietka układ, w którym książę kujawski uznawał prawa Henryka III do części dzielnicy, dokonując jej podziału. Ponadto adoptował małoletniego syna Henryka III, obiecując, iż po osiągnięciu wieku pełnoletniego odda mu całe Pomorze. Gdyby zaś Łokietek zmarł bezpotomnie, wówczas władzę po nim w Wielkopolsce mieli dziedziczyć synowie Henryka III.

Układ w Sieradzu

Ponadto w 1297 r. po nieudanej akcji rewindykacji w Małopolsce zawarł z Wacławem II układ w Sieradzu, na mocy którego w zamian za rekompensatę finansową zrezygnował na rzecz króla czeskiego ze wszystkich praw do tej dzielnicy. Rezygnując z Małopolski, W. Łokietek postanowił umocnić swoje panowanie w Wielkopolsce. Łamiąc układ z Henrykiem III najechał zbrojnie na ziemie śląskiego rywala. W rezultacie sytuacja ta pogłębiła i tak już zagmatwaną sytuację w Wielkopolsce, co spowodowało, iż zwolenników Władysława Łokietka systematycznie ubywało.

Zarówno poczynania samego Władysława Łokietka jak i zawarty przez niego układ w Krzywinie, zawiodły pokładane nim nadzieje Wielkopolan. Przypuszcza się, że nie rozumiał, iż podział Wielkopolski nie leży w interesie miejscowych elit politycznych, które zdawały sobie sprawę, iż podzielona dzielnica nie może odegrać żadnej roli w przyszły zjednoczonym Królestwie.

Układ z Wacławem II

Nic więc dziwnego, że elity wielkopolski zaczęły szukać innego kandydata. Swoją sytuację Władysław Łokietek próbował jeszcze ratować zawierając w 1299 r. w Klęce układ z Wacławem II, w którym zobowiązywał się przybyć do Pragi i złożyć czeskiemu monarsze hołd lenny z posiadanych jeszcze ziem. W ten sposób godził się panować jako lennik króla czeskiego. Starając się ratować jedność Wielkopolski oraz swoją beznadziejną sytuację, układem w Klęce, przekreślał postanowienia układu krzywińskiego z 1296 r., w którym godził się na podział dzielnicy.

W obliczu sytuacji, Wielkopolanie mając poparcie miejscowego kościoła i króla czeskiego wypędzili Władysława Łokietka zarówno z Wielkopolski jak i z jego własnego księstwa. Zdawano sobie sprawę, iż Wacław II nie zrezygnuje z uzyskanych tytułów prawnych do tej dzielnicy, a więc nie wchodziło w grę dalsze popieranie kandydatury Henryka III, co mogło oznaczać wojnę z bardziej potężniejszym królem Czech. Ponadto w Wielkopolsce bardzo szybko zrozumiano, że panowanie Wacława i jego koronacja mogą wzmocnić pozycję dzielnicy w przyszłym Królestwie, którego centrum polityczne ulokowałoby się w Poznaniu a nie w Krakowie, co w ostateczności miejscowym elitom dałoby dominującą pozycję w państwie.

Koronacja Wacława II

Pod koniec 1300 r. arcybiskup gnieźnieński Jakub Świnka koronował w Gnieźnie Wacława II na króla Polski. Koronacja ta stworzyła nowa sytuację. Pod bezpośrednią władzą króla czeskiego znalazły się dwie główne ziemie dawnego państwa polskiego tj. Małopolska oraz Wielkopolska. Ponadto w skład nowej monarchii weszły Kujawy, ziemia łęczycka, sieradzka oraz Pomorze Gdańskie, które od czasów Przemysła II było złączone z Wielkopolską. Poza bezpośrednim władztwem Wacława II pozostawało jednak wiele samodzielnych księstw, którymi władali przedstawiciele dynastii piastowskiej.

Ponadto koronacja ta wyprowadziła kraj z izolacji politycznej. Od czasów Bolesława Krzywoustego władca polski zaczął odgrywać istotną rolę w polityce, a sam akt koronacji wyniósł go do roli monarchy, liczącego się w europejskich rozgrywkach politycznych.

Wacław II i Wacław III

W czerwcu 1305 r. niespodziewanie umiera Wacław II. Jego następcą został jego syn Wacław III. Nowy władca obejmował tron, w momencie, gdy monarchia Przemyślidów zmierzała ku upadkowi. Na Węgrzech, po nie udanej próbie zdobycia tronu po śmierci ostatniego przedstawiciela królewskiego rodu Arpadów Andrzeja III, swoje panowanie umacniał Karol Robert. W Małopolsce Władysław Łokietek, który powrócił z wygnania, przy poparciu miejscowych elit rozpoczął przygotowania do odzyskania utraconych ziem. Ponadto rosło niezadowolenie społeczne w samych Czechach.

W obliczu sytuacji politycznej w Polsce, po paru miesiącach w rękach Władysława Łokietka znalazła się Małopolska, a do Wielkopolski powrócił Henryk głogowski. Wacław III licząc na brandenburską pomoc wyruszył do Polski by ratować sytuację. W trakcie marszu w sierpniu 1306 r. - został otruty.

Śmierć Wacława III, w zasadniczy sposób zmieniła sytuacje polityczną zarówno w Czechach jak i w Polsce. W obu krajach na nowo rozgorzała polityczna walka o dziedzictwo.

W Czechach zakończyła się zwycięstwem Luksemburgów natomiast w Polsce powrotem do władzy przedstawiciela dynastii piastowskiej.

Zobacz także
Skomentuj:
Zaloguj się

Aby ocenić zaloguj się lub zarejestrujX

Najczęściej czytane

Najnowsze informacje