Frank Gehry przyjeżdża do Łodzi

W niedzielę wyląduje na Lublinku prywatnym samolotem Frank Gehry, jeden z najwybitniejszych twórców współczesnej architektury. Spędzi w mieście osiem godzin.
Słynnego architekta zaprosił do Łodzi Marek Żydowicz, szef festiwalu Plus Camerimage i pełnomocnik prezydenta Łodzi ds. budowy centrum kulturalnego w rejonie dworca Łódź Fabryczna i elektrociepłowni EC1. Gehry przyjedzie na wizję lokalną na tym terenie. Mówi się o tym, że mógłby zaprojektować halę festiwalowo-kongresową, która stałaby się - jak muzeum Guggenheima w Bilbao - symbolem miasta.

Od entuzjazmu po gwałtowny sprzeciw

Jego kariera rozwija się nieprzerwanie już od prawie 50 lat. Nazywany pierwszym dekonstruktywistą architektury. Pierwszym punkowym architektem. Picassem architektury. Zapoczątkował szkołę, związaną z południową Kalifornią, której przedstawiciele szukali źródła inspiracji w sztuce współczesnej i która charakteryzuje się rozbiciem bryły architektonicznej, kolażowością, zróżnicowaniem materiałów, skali i kształtu w obrębie jednego obiektu.

Uznaniem nowego kierunku w architekturze stała się wystawa "Architektura dekonstruktywistyczna" w nowojorskim Museum of Modern Art w 1988 r., w której Frank Gehry oczywiście wziął udział (porócz niego Holender Rem Koolhaas, Irakijka Zaha Hadid, Amerykanin Peter Eisenman, urodzony w Łodzi Amerykanin Daniel Libeskind). Rok wcześniej Walker Art Center w Minneapolis w stanie Minnesota zorganizowało wystawę retrospektywną Franka Gehry, która następnie przemierzyła całą Amerykę.

Jego twórczość od początku budziła wiele emocji - od entuzjazmu po gwałtowny sprzeciw. Obecnie jego prace zyskały międzynarodowe uznanie, a sztandarową realizacją i celem turystycznych pielgrzymek stało się Muzeum Sztuki Nowoczesnej im. Guggenheima w Bilbao. Usytuowane nad rzeką, w dawnej dzielnicy składów portowych, niemal natychmiast przekształciło podupadające Bilbao w ważne centrum sztuki, kultury i turystyki.

Przepiękna rzeźbiarska forma budynku, wykonanego z hiszpańskiego piaskowca i tytanu, stała się także wizytówką nowego myślenia architektonicznego, wyzwolonego z ograniczeń materiałowych i technologicznych, ze stereotypów "prostokątnego myślenia", tradycyjnej statycznej kompozycji i operowania tradycyjnymi "euklidesowymi bryłami geometrycznymi. To architektura nieliniowa, fraktalna, zbliżona do miękkich kształtów natury.

Muzeum z tytanu, meble z tektury

Specjalnościa Gehry'ego stały sie muzea i obiekty związane z kulturą:

* kalifornijskie Aerospace Museum w Santa Monica,

* Vitra Museum w Weil nad Renem,

*Weisman Art Museum Uniwersytetu Minnesota,

* Experience Music Project w Seatle,

* Wydział Sztuki Uniwersytetu w Toledo - Ohio,

* Muzeum Dzieciece w Bostonie,

* Centrum Mediów Neue Zollhof w Dusseldorfie,

* Sala koncertowa im. Walta Disneya w Los Angeles.

Projektuje także centra naukowe (MIT w Bostonie), biura - Nationale Nederlanden w Pradze, tzw. Tańczący Dom, Instytut Psychiatryczny w Yale, restaurację Fishdance w Kobe (Japonia).

Zrealizował także wielką ilość projektów prywatnych rezydencji, poczynając od własnego domu w Santa Monica, którym pod koniec lat 70. zbulwersował sąsiadów zastosowaniem i wyeksponowaniem "nieszlachetnych" materiałów takich jak siatka i blacha falista.

Sławę - i to niemal z dnia na dzień - przyniosły mu meble z tektury - seria Easy Edges, zaprojektowana na przełomie lat 60.i 70., a następnie Experimental Edges - tekturowe sofy, fotele, podnóżki. Tak jak w architekturze cechowała te projekty bezpośredniość i zamiłowanie do improwizacji. Serię mebli z giętej sklejki z przełomu lat 80/90 zaprojektował na prośbę firmy Knoll. Do podjęcia tej serii natchnął artystę zwykły wyplatany koszyk. Szkice ujawniają pracę nad osiągnięciem takiej struktury przeplotów, aby zbędne było zastosowanie dodatkowej wzmacniającej formy. Ponadto chodziło o uzyskanie jak najlżejszej konstrukcji. Poprzez przeplatanie laminowanych cienkich pasków klonowego drewna Gehry osiągnął zintegrowaną strukturę siedzenia, oparcia i poręczy. W ciągu dwóch lat wyprodukowano 120 prototypów tych mebli. Projektował także lampy w kształcie ryb, a ostatnio - awangardową biżuterię dla ekskluzywnej firmy Tiffany.

Identyfikowany z Kalifornią Frank Gehry jest Kanadyjczykiem. Urodził się w Toronto 28 lutego 1929 r. w rodzinie żydowskiej. Jego dziadkowie ze strony matki pochodzili z Polski - wyemigrowali z Łodzi w 1908 r. W 1947 r. rodzice Franka Gehry osiedlili się w Los Angeles. Tu Gehry rozpoczął studia na Uniwersytecie Południowokalifornijskim; początkowo sztuki piękne, potem architekturę. Po roku służby wojskowej (1955-56), kiedy projektował pokoje dzienne dla rekrutów i meble dla kasyna, podjął studia urbanistyczne na uniwersytecie Harvardzkim (Harvard Graduate School of Design). Spędził rok na praktyce architektonicznej w Paryżu, studiując modernistów europejskich i tradycyjną architekturę.

W 1962 r. założył własną firmę Frank O. Gehry&Associates Inc., która działa do dziś pod nazwą Gehry Partners.

Styl pracy Franka Gehry prowadzi poprzez etapy: szkicu, który jest często ledwie zarysem, ideą, rodzajem gestu. I ten gest, zainspirowany czasem sztuką, czasem przez topografię miejsca, ewoluuje - przez makiety - w kierunku budynku. Makiet bywa wiele, bardzo szczegółowych, zmienianych i dyskutowanych w gronie współpracowników aż do końcowej realizacji, która stanowi wierne odzwierciedlenie końcowej makiety. Równolegle pomysły wprowadzane są do komputera, gdzie rozwiązuje się problemy geometryczne, konstrukcyjne, matematyczne, technologiczne.

Program komputerowy, jakiego używa zespół Franka Gehry, to pakiet softwerowy CATIA, wymyślony dla francuskiego przemysłu lotniczego. Tego samego programu używa Boeing - z tych samych przyczyn co biuro Gehry'ego. Jest to program, który symultanicznie tworzy formy w trzech wymiarach, umożliwia wszelkie konstrukcyjne obliczenia i pozwala kontrolować proces wykonawczy, zużycie materiałów i koszty.

Budynek jak ruch w jiu-jitsu

Typowa dla Gehry'ego fragmentaryzacja obiektu przez niego samego jest określana jako dążenie do tego, by dom był jak funkcjonalna mała wioska. W tej fragmentaryzacji jest zawsze przestrzenna i wizualna ciągłość. Kontrastowość kształtów i materiałów, rzeźbiarskość bryły, używanie skośnej perspektywy to inne cechy jego estetyki. W latach 70 i 80. kreatywne wykorzystywał tanie, pogardzane materiały, takie jak siatka, sklejka, pofalowana blacha, surowy beton. Jego architekturę charakteryzuje też silna kontekstualność, harmonijna relacja z miejscem poprzez skalę, kolor, choć niekoniecznie jest to tradycyjna harmonia. Ssam Gehry mawia, że czasem pojawienie się jego budynku jest jak ruch w jiu jitsu - czerpie energię z otaczającej sytuacji.

Obiekty Franka Gehry'ego ewoluują wstronę efektów rzeźbiarskich, dlatego zyskały sobie przydomek funkcjonalnych rzeźb. On sam podkreśla, że poszukuje wygody, solidności i przyjemności. Dlatego zmusza swoich klientów do współpracy i do określania potrzeb. Zróżnicowanie form jest zawsze zgodne z funkcjonalnymi żądaniami jego klientów. Jego budynki wyglądają tak, jakby budował je od środka; jakby wychodząc od wewnętrznej funkcji manipulował otaczającą przestrzenią. W końcu cechą wyróżniającą architektury jest to, że zamyka ona przestrzeń. Przestrzeń w jego architekturze jest wieloznaczna, podzielona na fragmenty i wiecznie zmieniająca się. Nie bez powodu uznano go za pierwszego po Gaudim architekta tworzącego formy tak organiczne. To jest skraj poszukiwań architektury i nauki.

Uwolniony z więzów

Na styl Gehry'ego wywarło wpływ środowisko słonecznej Kalifornii i Los Angeles - miasta, które po wojnie rozwijało się żywiołowo, w związku z klimatem i ekonomicznym boomem, jaki po wojnie przeżywała Ameryka.Wszystko działo się szybko, nie obowiązywały żadne zasady, żadne prawne i inne regulacje. Każdy mógł budować tak, jak chciał. Nie trzeba było budować z trwałych materiałów. W rezultacie uwolnienia z więzów tradycji, w Los Angeles powstał w ciągu kilku pokoleń jeden z najbardziej urozmaiconych krajobrazów architektonicznych Stanów Zjednoczonych. Wielu znanych amerykańskich architektów jak: Frank Lloyd Wright, Richard Neutra, Charles Eames, Robert Venturi, Michael Graves, Charles Moore, Brian Murphy, Eric Owen Moss i Morphosis stworzyło tu wywierające ogromne wrażenie przykłady nowoczesnej architektury. W szczególności budynki z lat 80. stanowią - dzięki swej świeżości i prostocie - przeciwwagę dla architektury wschodniego wybrzeża. Odznaczają się artystyczną odwagą eksperymentowania, są pełne energii i radości. Ten całkowity brak skrępowania i otwartość charakteryzują także architekturę Franka Gehry. Włącza on do swej twórczości wpływy amerykańskie, europejskie i japońskie.

Gehry znany jest z przyjaźni i współpracy z wieloma artystami. Często współpracował z Claesem Oldenburgiem i jego żoną Coosje van Bruggen. Do jego bliskich przyjaciół należy także Ron Davis (Gehry zaprojektował mu dom), Ed Ruscha, Billy Al Bengston, Ed Moses, Chuck Arnoldi, Rauschenberg, Jasper Jones, Richard Serra (z którym wspólnie zaprojektował most łączący budynek Chrystlera i World Trade Center w N.Y). Gehry twierdzi, że sztuka, taniec, muzyka zawsze były dla niego ważne i inspirujące, a z artystami świetnie sie rozumie. Przyjaźń z artystami dała mu dystans do konwencjonalnej architektury. Interesowały go związki między architekturą i rzeźbą. To od artystów nauczył sie traktowania budynku jak kompozycji, od malarzy nauczył się wrażliwosci na kolor i traktowania materiałów tak jak materii, tkaniny, z jej fakturą, kolorem wrażliwością na światło.

Niektórzy krytycy przyrównują osobowość twórczą Franka Gehry do Picassa - jak Picasso jest niezmiernie pracowity. Jak Picasso eksploruje i porzuca swoje idee dla coraz to nowych wizji, inspirując naśladowców. Jego heteromorficzne kompozycje z kontrastami kształtów i materiałów dały początek całej szkole urbanistycznej Los Angeles, a twórczość zyskała międzynarodowe uznanie. Został uhonorowany najwyższymi odznaczeniami przyznawanymi architektom: w 1989 r. nagrodą Pritzkera porównywaną do Nobla, przyznawaną "za znaczący wkład w rozwój ludzkości i przekształcenie środowiska poprzez sztukę architektury"; w 1992 r. dostał nagrodę Imperium Japońskiego, a w 1994 r. nagrodę Lilian Gish za życiowe osiągnięcia w dziedzinie sztuki. Otrzymał ponad 25 nagród państwowych i miedzynarodowych. Ma też liczne doktoraty honoris causa.